Gezi notları-III yazımızı Hakkari’de kesmiştik. Kaldığımız yerden yola devam ediyoruz. 28 Eylül 2026 Pazartesi sabah erkenden Hakkari’den yola çıkıldı. Öğlen Van’a vardık. Öğleden sonra akademik etkinliğimiz var. Bugün şehir gezisi günü değil. Konuşmacı olarak katıldığımız panelin konusu “Uyuşturucuyla Mücadelede Bilim”. Benim anlattığım konu: “Halk Sağlığı Açısından Madde Kullanımı”.

Kısaca sunumun içeriğinden söz edelim: “Uyuşturucu ve madde bağımlılığı çok boyutlu bir halk sağlığı meselesi olarak ele alındı. Madde kullanımına yaklaşımda bireysel odaklılıktan uzaklaşılarak sosyal ve ekolojik faktörleri içeren proaktif modellere geçilmesi gerektiği vurgulanmış olup tolerans, kötüye kullanım, bağımlılık ve yoksunluk gibi temel kavramlar tanımlandı. Özellikle 15-24 yaş arası gençlerde ilk kullanım yaşının düştüğü, genetik yatkınlık, aile içi sorunlar ve akran baskısının risk faktörü oluşturduğu belirtildi. Akut zehirlenmeler, kronik rahatsızlıklar, enfeksiyon riskleri, psikiyatrik eş morbiditeler ve suç oranlarındaki artış gibi ciddi sağlık, sosyal ve ekonomik yükler doğuran bu soruna karşı; evrensel, seçici ve endike önleme basamakları ile birincil, ikincil ve üçüncül koruma stratejileri önerildi. Damgalanmanın tedaviye erişimdeki engelini aşmak için hak odaklı bir dil değişiminin önemi vurgulandı ve bakanlıklar, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları arasında çok sektörlü iş birliği ile birinci basamak, AMATEM ve ÇEMATEM gibi merkezler aracılığıyla yürütülen arınma, psikososyal yaklaşımlar ve sosyal rehabilitasyon süreçleri detaylandırıldı.”

**

Akademik görevimizi tamamladık. 29 Eylül sabahı Van Edremit’te bir kahvaltıyı hak ettiğimizi düşünüyoruz. Daha önce gitmeyenler için küçük bir bilgilendirme:

Van-Edremit’te kahvaltı:

Van'ın dünyaya mal olmuş kahvaltı kültürünü en keyifli şekilde deneyimleyebileceğiniz lokasyonların başında, göl manzaralı ve organik kahvaltı mekanlarının bulunduğu Edremit ilçesi gelmektedir. Van Gölü'nün muhteşem mavi suları eşliğinde güne başlamaya imkân tanıyan sahil kenarındaki kahvaltı salonları, zengin yöresel ürün çeşitliliği ve taze lezzetleriyle bölgeyi ziyaret eden gezginlerin uğrak noktasıdır. Otlu peynirden kaymağa, ev yapımı reçellerden sıcak ikramlara kadar doyumsuz bir ziyafet sunan bu mekanlar hem doğanın hem de yerel mutfağın tadını çıkararak unutulmaz bir seyahat hatırası biriktirmek için ideal bir duraktır.

(Van-Edremit’te kahvaltı)

**

Bugün yolculuk Muradiye yönüne.

Muradiye Şelalesi:

(Van-Muradiye Şelalesi)

**

Bir diğer durak: Çaldıran:

İlçenin adı, Türk ve dünya tarihi açısından dönüm noktalarından biri olan ve 1514 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile Safevî Devleti arasında gerçekleşen Çaldıran Muharebesi ile anılmaktadır. Bu savaş, bölgenin tarihsel ve stratejik hafızasında önemli bir yer tutar. Çaldıran, yaklaşık 2.000 metreyi aşan rakımıyla Türkiye’nin en yüksek ilçelerinden biridir. Bu yüksek rakım, kış aylarının oldukça sert ve çetin geçmesine neden olur; nitekim Türkiye'nin en düşük sıcaklık rekorları da çoğunlukla bu bölgede ölçülmüştür.

(Çaldıran)

Çaldıran Şehitler Parkı ve Anıtı:

İlçede görmek istediğimiz yer Çaldıran Şehitler Parkı ve Anıtıydı. Türk ve dünya tarihinin dönüm noktalarından biri olan 23 Ağustos 1514 Çaldıran Muharebesi’nin anısını yaşatmak, bu tarihi hafızayı gelecek nesillere aktarmak ve bölgenin kültürel mirasına sahip çıkmak adına yapılmış bir anıtı görmek istedik.

Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim ile Safevî Hükümdarı Şah İsmail arasında gerçekleşen bu büyük meydan muharebesi, bölgenin tarihine damgasını vurmuştur. Savaşın anısını canlı tutmak amacıyla Çaldıran'da kurulan Çaldıran Şehitler Parkı ve Anıtı, bu stratejik ve tarihi olayla bağ kuran en önemli mekânsal simgelerden biridir.

Ancak bu önemli anıtın bakımsız kaldığına şahit olduğumuzu söylemeden geçemeyeceğiz.

Kültürel bilgi birikimimizi arttırmak için İran'ın İsfahan kentindeki Çehel Sütun Sarayı'nda yer alan 19. yüzyıla ait devasa Çaldıran Muharebesi Duvar Freski’nin varlığından da söz edelim. Ancak İran’ın olduğu kadar Türkiye’nin de tarihsel köklerinde izlerini olan Çaldıran’ın anısının yaşatılması ve turist ziyaretinin arttırılması için Anıt ve çevresinin elden geçirilmesi ve turist çekmek için çalışmaların yapılması gerekmektedir.

(Çaldıran Anıtı-1)

(Çaldıran Anıtı-2)

**

Van, Erciş, Ulupamir:

Ulupamir gezimizde zman kısıtlılığı nedeniyle uğrayamadığımız bir durak oldu. Kısaca bilgi verelim.

Ulupamir Köyü'nün Tarihçesi ve Kırgız Türklerinin Göç Hikayesi:

Köyün sakinleri, aslen Orta Asya'nın çatısı olarak bilinen Afganistan'ın kuzeyindeki Pamir Yaylası'nda yaşayan Kırgız Türkleridir. Yüzyıllardır bu yaylada göçebe bir hayat süren topluluk, bölgedeki siyasi rejim değişiklikleri ve Sovyet baskıları nedeniyle 20. yüzyılda defalarca yer değiştirmek zorunda kalmış, bir dönem Çin'e sığınıp ardından tekrar Pamir'e dönmüştür. Sovyetler Birliği'nin 1979'da Afganistan'ı işgal etmesi üzerine liderleri Rehavet Han (Hacı Rahman Kul) öncülüğünde komünist rejim altında yaşamamak için yola çıkan Kırgızlar dağları aşarak Pakistan'a sığınmış, ancak yüksek yayla ikliminden gelen bu insanlar Pakistan'ın aşırı sıcak ve ovalık iklimine uyum sağlayamayarak yüzlercesini hastalıktan kaybetmiştir. Yaşam mücadelesi veren topluluk, Türkiye Cumhuriyeti'ne başvurarak yardım istemiş; dönemin hükümeti tarafından kabul edilen Kırgız Türkleri 1982-1983 yıllarında Türkiye'ye getirilmiş, ilk olarak farklı illere dağıtılsalar da sonrasında Van'ın Erciş ilçesindeki Altındere bölgesine yerleştirilmiş ve köyün adı Kırgızların isteğiyle Ulupamir olarak değiştirilmiştir. Bugün binlerce nüfusuyla Türkiye'de Orta Asya Türk kültürünü en otantik şekilde yaşatan merkezlerin başında gelen Ulupamir'de halk; kalpakları, el dokuması yöresel kıyafetleri, geleneksel ev yapıları ve misafirperverlikleriyle kültürel kimliğini korumakta, at sırtında oynanan ve Kırgızların millî sporu olan Kökbörü (oğlak kapma) müsabakalarını büyük bir coşkuyla yaşatmaktadır. Köyün kimliğini gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla her yıl yaz aylarında düzenlenen, Manas Destanı'ndan kesitlerin okunduğu ve geleneksel el sanatlarının sergilendiği geniş katılımlı kültür şölenleri ile festivaller ise yerli ve yabancı pek çok gezginin ve belgeselcinin ilgisini çekmektedir.

**

30 Eylül sabah yolculuğu Van Gölü’nün güneyine doğruydu.

Gevaş ilçesi’nden geçiyoruz.

Akdamar Adası programımızda yoktu, yoldan geçerken adayı görüyoruz.

Akdamar Adası:

Van Gölü'nün güneydoğusunda, Gevaş ilçesi sınırlarında yer alan Akdamar Adası hem doğal güzellikleri hem de tarihi önemiyle bölgenin en önemli turistik simgelerinden biridir. Adanın en belirgin ve tarihi yapısı, 10. yüzyılda (915-921 yılları arasında) Vaspurakan Kralı I. Gagik tarafından inşa ettirilen tarihi Akdamar Kilisesi'dir. Orta Çağ Ermeni mimarisinin en müstesna örneklerinden biri kabul edilen yapı; dış cephesindeki İncil ve Tevrat kaynaklı kabartmaları, taş işçiliği ve mitolojik figürleriyle dünya çapında ün salmıştır. İlkbahar aylarında adayı kaplayan rengarenk badem çiçekleri, Van Gölü'nün masmavi suları ve arka plandaki ihtişamlı Süphan Dağı manzarasıyla birleşerek gezginlere unutulmaz bir görsel şölen sunar.

**

Artos Dağı:

Van'ın Gevaş ilçesi sınırlarında, Güneydoğu Torosların (Kavuşşahap Dağları) bir parçası olarak yoldan geçerken karşımıza çıkan Artos Dağı, halk arasındaki adıyla Çadır Dağı, bölgenin en önemli coğrafi ve turistik simgelerinden biri. Yaklaşık 3.550 metre yüksekliğe sahip sönmüş bir stratovolkan olan dağ, karstik yapıları ve yüksek rakımlı alpin çayırlarıyla dikkat çekiyor; Van Gölü'nün güney kıyısındaki konumu ve hemen karşısındaki Akdamar Adası'na bakan manzarası, göl kıyısından zirvesine kadar etkileyici bir kontrast sunuyor. Bölgenin mikroklima etkisi ve zengin bitki örtüsü sayesinde endemik bitki türlerine (örneğin ters lale) ve çok sayıda kelebek çeşidine ev sahipliği yapan dağ, bu özellikleriyle doğa yürüyüşü, tırmanış ve ekoturizm için de popüler bir rota. Seyrederek Ahlat’a doğru devam ediyoruz.

**

Ahlat ve Selçuklu Meydan Mezarlığı:

Bitlis'in Van Gölü kuzeybatı kıyısında yer alan Ahlat, tarihi mirası ve özellikle Selçuklu Meydan Mezarlığı ile Türkiye'nin ve dünyanın en önemli açık hava müzesi niteliğindeki kültürel hazinelerinden biridir.

Yaklaşık 210 dönümlük (210 bin metrekare) geniş bir alanı kaplayan mezarlık, İslam dünyasının ve Orta Çağ Türk-İslam mezar sanatının en büyük alanlarından biri olup içerisinde 12. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar uzanan süreçte Ahlatşahlar, Eyyubiler, İlhanlılar ve Osmanlı dönemine ait yaklaşık 8.200 mezar taşı bulunmaktadır. Bazı anıt mezar taşları 3,5 metreyi bulan yükseklikleriyle dikkat çeker; dikdörtgen prizma şeklindeki bu devasa şahideler, Göktürk Yazıtları'ndan sonra Türk dünyasının bu alandaki en önemli eserleri arasında kabul edildiğinden "Anadolu'nun Orhun Abideleri" olarak da anılır. Bölgeye özgü hafif yumuşak ancak hava ile sertleşen volkanik Ahlat taşından yontulan bu taşların her cephesi; geometrik desenler, bitkisel motifler (palmetler, kandiller), ejder figürleri ve zengin hat sanatı örnekleriyle bezenmiş, taşlardaki işçilik dönemin ekonomik refahına ya da siyasi dalgalanmalarına göre incelik veya sadelik göstermiştir.

Orta Asya'daki göçebe Türk mezar kültürünün İslamiyet'in kabulünden sonra Anadolu'da nasıl devam ettiğini gösteren en somut belge niteliğindeki alanda, şahideli ve sandukalı mezarların yanı sıra Orta Asya kökenli yeraltına kazılmış odacıklar şeklindeki "akıt" adı verilen mezar yapılarına da rastlanmaktadır. Tarih, inanç ve sanat dilini aynı zeminde buluşturan ve günümüzde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan Ahlat, bir seyahat rotasında geçmişin taşlara kazınmış hafızasını yerinde görmek ve Orta Asya ile Anadolu arasındaki köprüye tanıklık etmek adına mutlaka görülmesi gereken büyüleyici duraklardan biridir.

(Selçuklu Meydan Mezarlığı)

Emir Bayındır Kümbeti:

Selçuklu Mezarlığı’nın yakınında Emir Bayındır Kümbeti’ni de ziyaret ediyoruz.

Emir Bayındır Kümbeti, Akkoyunlu Devleti dönemine ait en önemli ve özgün anıt mezarlardan biridir. Halk arasında "Parmaklıklı Kümbet" olarak da bilinen yapı, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın torunu Rüstem Bey'in oğlu olan Emîr Bayındır adına 1480'li yıllarda (kitabesine göre 1497 yılı civarında tamamlanmıştır) inşa edilmiş olup Ahlat'ın simge yapılarından biridir ve hemen yanında aynı ismi taşıyan küçük bir mescit yer alır.

Tamamen kesme taştan inşa edilen kümbet iki katlı bir düzene sahiptir; üst katı (ziyaret kısmı) yarı açık mimari karakteriyle Ahlat kümbetleri arasında özel bir yere sahip olup gövdenin üst kısmında yer alan sütunlar, pilasterler (duvar payeleri) ve korkuluk (parapet) düzenlemesiyle Anadolu Türk mimarisinde eşine az rastlanan bir tasarım sunar ve üzeri konik bir külahla örtülüdür. Yapının dış cephesinde ve giriş kısmında (taçkapı görünümündeki detaylarda) zengin geometrik ve bitkisel bezemeler yer alırken, gövdeyi çevreleyen silme kuşaklar üzerinde celî sülüs üslubuyla işlenmiş Arapça kitâbesi bulunur; iç mekândaki mihrap nişi ise mukarnaslar ve örgü motifli bordürlerle süslenmiştir.

Kuzeydoğu ve güneydoğu yönlerindeki merdivenlerle ulaşılan kare planlı alt kat (mezar odası) ise beşik tonozla örtülmüş olup burada üç adet mezar yer almaktadır. Ahlat'ın köklü tarihini ve Akkoyunlu dönemi taş işçiliğinin estetiğini yansıtan bu eser, özgün mimari üslubuyla hem yerli hem de yabancı gezginlerin ilgi odağı konumundadır.

(Emir Bayındır Kümbeti)

**

Ahlat’ta Şirin Hatun Buğatay Aka Kümbeti (1281 yılında yaptırılmış) ile Hüseyin Timur Esen Tekin Kümbeti’ni (1280 yılında yaptırılmış) de ziyaret edebilirsiniz.

Yola devam edip akşam konaklayacağımız Elazığ’a doğru yola devam ediyoruz.

Mola yerlerimizden birisi Yado Çeşmesi.

**

Yado Çeşmesi:

Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde, Bingöl çıkışında (yaklaşık 8. kilometrede) yer alan ve özellikle bölgeyi seyahat edenlerin uğrak noktası haline gelmiş, dört tarafı meşe ormanlarıyla çevrili doğa içindeki konumuyla bilinen popüler bir duraktır.

Yolculuk rotalarında hem serin sularından faydalanılan tarihi/geleneksel bir hayrat noktası olması hem de bitişiğinde odun ateşinde ve köy usulü hazırlanan yöresel yemekleriyle (özellikle meşhur kavurmasıyla) öne çıkması, burayı seyahat notlarına lezzet ve mola durağı olarak eklemek için ideal kılmaktadır.

Biz de öyle yaptık ve öğle yemeğini bu mola yerinde yedik.

**

33 Şehit Anıtı:

Bir diğer önemli durağımız olan 33 Şehit Anıtı, Türkiye'nin yakın tarihindeki en acı olaylardan birinin anısını yaşatmak ve vatan evlatlarının, şehitlerimizin hatırasını onurlandırmak amacıyla inşa edilmiş çok önemli ve duygusal bir hafıza mekânıdır.

24 Mayıs 1993 tarihinde, usta birliklerine gitmek üzere Malatya'dan yola çıkan ve aralarında sivil kıyafetli, silahsız erlerin de bulunduğu askerler, Bingöl-Elazığ karayolunda terör örgütü PKK'lıların hain saldırısı sonucu şehit edilmiş ve bu olay, Türk milletinin hafızasında derin izler bırakan büyük bir trajedi olarak yer almıştır. Bingöl şehir merkezine yaklaşık 10-13 kilometre uzaklıkta, Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde "Anıttepe" olarak adlandırılan mevkide yer alan anıt alanı, Türk Şehitlikleri İmar Vakfı tarafından heykeltıraş Prof. Dr. Rahmi Aksungur'a yaptırılmıştır.

İlk olarak 2007 yılında yapılmış, daha sonra kapsamlı bir projeyle yeniden düzenlenerek 24 Mayıs 2012 tarihinde resmen ziyarete açılmıştır.

Alanın merkezinde, şehit düşen 33 askeri simgeleyen 33 metre uzunluğunda ve Anıtkabir'den getirilen dev Türk bayrağının dalgalandığı bir bayrak direği yer alırken, bu direğin etrafında saldırıda hayatını kaybeden her bir Mehmetçik için ayrı ayrı hazırlanmış 33 adet temsili mezar, anıt ve her şehit için bir bayrak direği bulunmakta; temsili mezarlarda Anıtkabir'den ve şehitlerin kendi memleketlerindeki kabirlerinden getirilen topraklar da yer almaktadır. Bölgeden geçen yolcuların, vatandaşların ve şehit yakınlarının sıklıkla uğrayıp dua ettiği, vatan sevgisinin ve vefanın simgesi olan bu anıt, her yıl 24 Mayıs'ta düzenlenen resmi anma törenlerine ev sahipliği yapmaktadır.

(33 Şehit Anıtı-1)

(33 Şehit Anıtı-2)

Günümüzde terörün ortadan kalkmasıyla günlük hayatın normalleştiğini ve özellikle gençlerin gelecek umudunun arttığına şahit olduğumuz bu Güneydoğu ve Doğu Anadolu gezisinde, tarihi ve gerçekleri, yaşananları ve şehitlerimizi asla unutmayacağımıza bir işaret olan 33 Şehit Anıtı’nı da geride bıraktık. Yola devam ediyoruz.

**

Gece Elazığ’da konakladıktan sonra 1 Ekim sabahı Ankara’ya doğru yine yollarda olacağız. Bir sonraki yazımız, gezi notları serimizin son yazısı olacaktır. Bir dahaki yazıda kaldığımız yerden devam etmek ümidiyle.