Aliağa Demir-Çelik Tesisindeki Patlama: CO₂ Kaynaklı Olası Nedenler ve Uluslararası Kaza Örnekleri

Prof.Dr.İ.Hamit Hancı -Av.Dr.Alp Aslan

İzmir'in Aliağa ilçesinde 9 Kasım 2026 tarihinde bir Demir Çelik tesisinde Karvondioksit kaynaklı olduğu düşünülen şiddetli bir patlama meydana geld.

Elimizdeki İlk bilgiler ışığında teknik ve karşılaştırmalı bir ön değerlendirme yapmaya çalıştık.

Patlamanın ardından tesisten yoğun duman yükseldiği, bölgeye sağlık ve itfaiye ekiplerinin sevk edildiği bildirilmiştir.

İlk haberlerde patlamanın H....'a ait karbondioksit (CO₂) dolum tesisinde meydana geldiği aktarılırken, bazı yerel kaynaklarda fabrikanın çinko bölümüne işaret edilmektedir.

**Olayın kesin nedeni, meydana geldiği ünite ve teknik oluş mekanizması henüz doğrulanmamıştır.

Adli ve idari incelemelerin sonuçları ortaya çıkmadan, patlamanın CO₂ kaynaklı olduğu veya belirli bir ekipman arızasından doğduğu yönünde kesin değerlendirme yapılması mümkün değildir.

Bununla birlikte ilk duyumlardaki CO₂ bağlantısı doğruysa, dünya genelinde yaşanmış benzer endüstriyel kazalar, olayın muhtemel teknik nedenlerinin araştırılmasında önemli karşılaştırma imkânı sunmaktadır.

Karbondioksit yanıcı veya patlayıcı bir gaz değildir. Ancak yüksek basınç altında ya da düşük sıcaklıkta sıvılaştırılarak depolandığında ciddi bir fiziksel patlama riski oluşturabilir.

Bu tür olaylarda başlıca mekanizmalar şunlardır:

Aşırı basınç:* Tankın veya dolum sisteminin tasarım sınırlarını aşan basınç oluşması.
*Emniyet vanası arızası:* Basınç tahliye sistemlerinin kapalı, tıkalı veya işlevsiz olması.
*Aşırı dolum:* Tankta genleşme için yeterli hacim bırakılmaması.
Sıcaklık artışı:* Sıvı CO₂'nin ısınmasıyla sistem basıncının yükselmesi.
Malzeme yetersizliği:* Düşük sıcaklıklarda gevrekleşen veya mekanik bütünlüğünü kaybeden ekipman kullanılması.
Bakım ve işletme hataları:* Basınçlı sistemlerin yeterince izole edilmemesi veya dolum sırasında güvenlik prosedürlerinin uygulanmaması.

Büyük sıvı CO₂ tanklarında ani basınç kaybı, bazı koşullarda BLEVE olarak adlandırılan, kaynayan sıvının hızla genleşmesiyle ilişkili fiziksel patlama mekanizmasına yol açabilir. Ancak her CO₂ tankı patlaması BLEVE değildir; olayın türü teknik incelemeyle belirlenmelidir.

Dünyadaki benzer kazalar
*Japonya – Fukushima, 1 Mart 1969*
Bir demir-çelik fabrikasında bulunan sıvı CO₂ depolama tankı, bakım işlemleri sırasında patlamış; 3 kişi hayatını kaybetmiş, 38 kişi yaralanmıştır. İncelemede, tank içerisinde sıvı CO₂ bulunmasına rağmen emniyet vanasının izole edildiği ve ısıtma sisteminin çalışmaya devam ettiği belirlenmiştir. Artan basınç tankın parçalanmasına neden olmuştur.

Bu olay, demir-çelik üretim tesisi bünyesindeki CO₂ depolama sisteminde meydana gelmesi nedeniyle Aliağa vakası bakımından özellikle dikkat çekicidir.

Macaristan – Répcelak, 2 Ocak 1969*
Sıvı CO₂ üretim ve dolum tesisinde meydana gelen patlamalarda 9 kişi ölmüş, 15 kişi ağır yaralanmıştır. İlk tankın patlaması diğer depolama tanklarını da etkilemiştir. Muhtemel nedenler arasında donan seviye göstergesine bağlı aşırı dolum ve düşük sıcaklığa uygun olmayan tank malzemesi belirlenmiştir.

*Almanya – Worms, 21 Kasım 1988*
Bir üretim tesisindeki sıvı CO₂ depolama tankının parçalanması sonucunda can kayıpları ve ağır maddi hasar meydana gelmiştir. Teknik değerlendirmelerde basınç tahliye sisteminin işlevi, aşırı ısınma ve tankın yapısal dayanımı ele alınmıştır.

ABD – Texas, 31 Ocak 2023*
Bir CO₂ işleme tesisinde yüksek basınçlı gazın düşük basınçlı sisteme geçmesi sonucunda bir basınçlı kap parçalanmıştır. Tank parçaları yaklaşık 366 metre uzaklığa savrulmuş, önemli maddi hasar meydana gelmiştir.

Aliağa olayı bakımından ön değerlendirme
İlk duyumlarda belirtilen CO₂ dolum tesisi bağlantısının doğrulanması durumunda özellikle dört konu önem kazanacaktır:

1. Patlamanın CO₂ depolama tankında, dolum hattında, kompresör sisteminde veya başka bir basınçlı ekipmanda meydana gelip gelmediği.
2. Olay öncesindeki basınç, sıcaklık ve dolum seviyelerinin güvenli işletme sınırları içerisinde bulunup bulunmadığı.
3. Emniyet vanaları, basınç sensörleri ve otomatik durdurma sistemlerinin çalışma durumları.
4. Patlama öncesinde bakım, onarım, ekipman değişimi veya olağan dışı işletme işlemi yapılıp yapılmadığı.

Ayrıca tankın üretim yılı, malzeme özellikleri, periyodik kontrol kayıtları ve bakım geçmişi incelenmelidir.

5. Sonuç

Aliağa tesisindeki patlamanın nedeni henüz kesinleşmemiştir. Bu aşamada CO₂ kaynaklı patlama ihtimali, doğrulanmış bir tespit değil, ilk haberler üzerinden değerlendirilen teknik bir olasılıktır.

Bununla birlikte Japonya, Macaristan, Almanya ve ABD'deki tarihsel kazalar, *yanıcı olmayan CO₂'nin dahi yüksek basınçlı üretim, depolama ve dolum süreçlerinde ağır sonuçlar doğurabilen fiziksel patlamalara neden olabileceğini* göstermektedir.

Özellikle Japonya'da 1969 yılında bir demir-çelik fabrikasında meydana gelen sıvı CO₂ tankı patlaması, Aliağa olayının teknik incelemesinde dikkate alınabilecek doğrudan bir uluslararası emsaldir.

*Nihai değerlendirme, olay yeri incelemesi, basınçlı ekipman kayıtları, teknik bilirkişi raporları ve yetkili makamların soruşturma sonuçlarıyla yapılmalıdır.*