Prof. Dr. Gültekin YILDIZ

1. Giriş

İnsanlık tarihi boyunca virüsler, toplumları yıkıma uğratan ve demografik yapıları kökten değiştiren en dramatik pandemi etkenleri olmuşlardır. Zoonoz (zoonotik hastalık), omurgalı hayvanlardan insanlara bulaşabilen enfeksiyon hastalıklarına verilen genel isimdir. Virüsler, bakteriler, parazitler ve mantarlar gibi etkenlerle meydana gelebilir. Bulaşma doğrudan temas, enfekte hayvansal gıdalar (çiğ süt, az pişmiş et) veya keneler/sivrisinekler gibi taşıyıcılar aracılığıyla gerçekleşebilir.

Enfeksiyon Hastalıklar; Zoonotik Hastalıklar ve Zoonotik Olmayan Hastalıklar olarak ayrılır. Eski Zoonotik Enfeksiyonlar olarak Kuduz, Tüberküloz, Bruselloz, Şarbon / Antraks, Toksoplazmoz, Kist Hidatit, Teniyazis…vs görürüz.

Yeniçıkan Zoonotik Hastalıkları ise KKKA, Kuş Gribi, Hanta virüs Enfeksiyonu, Borreliyoz (Lyme Hastalığı), WNV(Batı Nil Virüsü ), MERS, Koronavirusdu.

YENİÇIKAN ENFEKSİYONLAR: Dünyada daha önce hiç görülmemiş, son 35-40 yıllık süreçte varlığı ve ekolojik/sosyoekonomik zararlı etkileri tanımlanmış salgın enfeksiyon hastalıklarıdır.

YENİÇIKAN’ ENFEKSİYONLAR: Yeni tanımlanmış veya değişikliğe uğrayarak yeni gelişen veya daha önce görülmüş fakat insidenste artış gösteren ya da coğrafik yayılımda artış eğiliminde olan, konak veya vektörsel genişleme gösteren patojenlerin yaptıkları hastalıklardır (Taştan, 2020).

Bir çok ülkede zoonotik hastalıklar birimleri kurulmuş, Veteriner Hekimler ve İnsan hekimleri ortaklaşa çalışmalar yürütmektedir.

Pandemi

Pandemi, yeni bir virüs veya bakteri gibi bulaşıcı bir hastalığın birden fazla ülkeye veya kıtaya yayılarak dünya genelinde eş zamanlı, çok geniş kitleleri etkilemesi durumudur. Bu küresel salgın durumu, bölgesel salgınlardan (epidemilerden) farklı olarak coğrafi sınırları aşar ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından ilan edilir.

Mikroorganizmaların hastalık yapıcı etkilerinin henüz tam olarak anlaşılamadığı dönemlerden bu yana, küresel ölçekte kitlesel ölümlere yol açan salgınlar kaydedilmiştir.

• Çiçek Hastalığı (Smallpox): Variola virüsünün yol açtığı ve son derece bulaşıcı olan bu insan hastalığı, 1980 yılında dünya genelinde eradike (yok edilmiş) ilan edilmeden önce, yalnızca 20. yüzyılda 300 ila 500 milyon insanın ölümüne neden olmuştur (Koplow, 2003).
• 1918–1919 İspanyol Gribi Pandemisi: Dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini enfekte etmiş ve sadece 18 aylık bir süre zarfında 50 ila 100 milyon arasında insanın ölümüne yol açmıştır. Kara Ölüm (Veba) gibi tarihi salgınlardan bu yana görülen en agresif yayılımlardan biridir.
• HIV/AIDS Pandemisi: İlk vakalarının rapor edildiği 1981 yılından bu yana yaklaşık 36 milyon insanın hayatına mal olan HIV, günümüzde de küresel bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Sadece 2012 yılında 2 milyon yeni enfeksiyon vakası bildirilmiş ve aynı yıl 1.6 milyon insan yaşamını yitirmiştir.
• 21. Yüzyılın İlk Pandemisi (2009 H1N1): Domuz kökenli yeni bir H1N1 influenza A suşu, hızla 213 ülkeye yayılarak yeni yüzyılın ilk küresel pandemi ilanına neden olmuştur.

Son yarım yüzyılda ortaya çıkan Nipah (Malezya), Hendra (Avustralya), Hantavirüs (ABD), Ebola (Afrika), SARS ve MERS (Orta Doğu) gibi viral etkenlerin tamamının ortak özelliği hayvan kökenli (zoonotik) olmalarıdır. Bu durum, mikrobiyal tehditlerin insan egemenliği ya da ulusal sınırlar tanımadığını, insanlık ile mikroplar arasındaki rekabetin ekolojik bir denge çerçevesinde incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

2. Zoonotik Hastalıkların Ekolojisi ve Epidemiyolojisi

1940 ile 2004 yılları arasında insan popülasyonunda ilk kez ortaya çıkan veya yeniden önem kazanan 335 enfeksiyöz hastalığın epidemiyolojik analizi (Jones ve ark., 2008), bu hastalıkların yaklaşık üçte ikisinin (%60'tan fazlasının) yaban hayatı kaynaklı olduğunu göstermektedir.

Zoonotik patojenler iki ana grupta incelenmektedir:

1. Yeni Ortaya Çıkanlar: Daha önce bilinmeyen veya yeni bir konakçı türüne adapte olan patojenler.
2. Yeniden Önem Kazananlar: Geçmişte belirli bir coğrafyada kontrol altına alınmış ancak ilaç direnci, mutasyon veya coğrafi genişleme nedeniyle yeni lokasyonlarda tekrar hortlayan patojenler.

Ekolojik İtici Güçler

İnsan nüfusunun geometrik artışı ve buna bağlı olarak şekillenen küresel trendler, virüslerin yaban hayatından evcil hayvanlara ve insanlara sıçrama (spillover) riskini dramatik şekilde artırmaktadır:

• Endüstriyel Hayvancılığın Yoğunlaşması: Özellikle Güneydoğu Asya ve Çin'de (örneğin Kuzeydoğu Çin'de 1.450 km²'lik devasa gıda-hayvancılık bölgeleri) evcil ve yabanıl türlerin bir arada veya çok yüksek yoğunlukta barındırılması, virüsler için devasa birer replikasyon ve mutasyon havuzu oluşturmaktadır.
• Ulaşım ve Küresel Ticaret Ağları: Modern havacılık ağları, virüslerin inkübasyon (kuluçka) sürelerinden daha kısa bir sürede kıtalararası taşınmasını sağlamaktadır. Bu durum epidemiyolojide "bağlantı heyelanı" olarak adlandırılmakta, yerel bir salgının saatler içinde küresel bir tehdide dönüşmesine yol açmaktadır.
• Yaban Hayatı Habitatlarının Tahribi: Ormansızlaşma ve kentleşme, yaban hayatı ile insan/evcil hayvan temas ara yüzünü genişletmektedir.

3. Rezervuar Konakçılar: Yaban Hayatı ve Bulaş Kanalları

Zoonotik viral patojenlerin doğadaki sürdürülebilirliğinde yarasalar (bats) ve yabani su kuşları birincil rezervuar konakçılar olarak öne çıkmaktadır. Uçma yetenekleri sayesinde bu canlılar, patojenleri çok uzak coğrafyalara ve yeni konakçılara taşıma kapasitesine sahiptir.

Yarasaların İmmünolojik Ayrıcalığı ve Rezervuar Rolü

Yarasalar dünyadaki memeli türlerinin yaklaşık dörtte birini (%25) oluşturur (1.200'den fazla tür). Yarasalar; Kuduz, Hendra, Nipah, Ebola, Marburg, SARS ve MERS-CoV dahil olmak üzere 60'tan fazla virüsün doğadaki taşıyıcısıdır.

• Klinik Semptom Göstermeme: Yarasalar bu öldürücü virüsleri bünyelerinde barındırmalarına rağmen kendilerinde klinik hastalık şekillenmez.
• İmmünolojik Quiescence (Durgunluk): Kış uykusu (hibernasyon) döneminde yarasaların bağışıklık sistemi baskılanır. Uyanma döneminde ise immün sistemin patojene hiper-reaksiyon göstermesi virüs saçılımını tetikler.
• Mekansal ve Zamansal Ayrım: Örneğin Uganda'daki Marburg virüsü çalışmalarında, mağaralardaki meyve yarasalarının üreme dönemlerinde (yılda iki kez) viral saçılımın zirve yaptığı ve insanlara yönelik spilover (sıçrama) vakalarının %83'ünün bu dönemlerde gerçekleştirdiği belirlenmiştir.

Kanallar ve Ara Konakçılar

• Çalı Eti Ticareti: HIV/AIDS pandemisinin şempanzelerden insanlara avcılık ve çalı eti ticareti yoluyla geçtiği bilinmektedir. İsviçre gibi küçük ülkelere bile yılda ortalama 10 ton yasa dışı çalı eti sokulmaktadır. ABD sınırlarında el konulan çalı etlerinde çok sayıda yeni retrovirüs ve herpesvirüs tespit edilmiştir.
• Tersine Zoonoz: İnsan patojenleri de büyük maymunlara bulaşabilmektedir. Jane Goodall'ın Gombe gözlemlerinde insanlardaki çocuk felci (polio) salgınıyla eş zamanlı olarak şempanzelerde gevşek felç vakaları görülmüştür. Ayrıca insan solunum sinsityal virüsü (RSV) ve metapneumovirüs nedeniyle goril popülasyonlarında ciddi ölümler kaydedilmiştir.
• Yem Kontaminasyonu: Evcil hayvan yemlerinin depolandığı açık alanların yabani kuşların dışkılarıyla kontamine olması, çiftlik hayvanlarına yönelik en büyük bulaş kanallarından biridir.

4. Coronavirus ve MERS-CoV Epidemiyolojisi

Koronavirüsler (Coronaviridae), tek iplikçikli RNA (ssRNA) genomuna sahip, yüksek rekombinasyon yeteneği olan zarflı virüslerdir. Yüzeylerindeki Spike (S) glikoproteini, virüsün konakçı hücresine tutunmasını ve tür bariyerini aşmasını sağlayan en kritik yapıdır.

[Bat / Yarasa Rezervuarı]

│

├─► (Doğrudan veya Ara Konakçı: Civet/Misk Kedisi) ──► SARS-CoV (Reseptör: ACE2)

│

└─► (Ara Konakçı: Dromedary/Tek Hörgüçlü Deve) ──► MERS-CoV (Reseptör: DPP4)

Reseptör İlişkileri ve Hücresel Giriş

• SARS-CoV ve HCoV-NL63: Konakçı hücresindeki ACE2 (Angiotensin-converting enzyme 2) reseptörünü kullanır.
• MERS-CoV: Hücresel reseptör olarak DPP4 (Dipeptidyl peptidase 4) molekülünü tanır.

Mekansal analizlerde, yarasalardaki SL-CoV (SARS benzeri) virüslerin doğrudan insan ACE2 reseptörüne bağlanma yeteneğinde (pre-programmed) olduğu, yani aracı bir konakçı mutasyonuna ihtiyaç duymadan da insanı enfekte edebilecek potansiyelde olduğu keşfedilmiştir. Yarasalarda ExoN adlı enzimatik hata düzeltme (proof-reading) mekanizması bulunur; bu mekanizma virüsün genetik stabilitesini korurken, yeni bir konağa geçtiğinde mutasyon hızını esneterek adaptasyonu kolaylaştırır.

MERS-CoV Klinik Tablosu ve Gelişimi

İlk olarak Haziran 2012'de Cidde'de (Suudi Arabistan) 60 yaşındaki bir hastada akut solunum yetmezliği ve böbrek iflası ile seyreden ölümcül bir tabloyla (Dr. Ali Moh Zaki tarafından) izole edilmiştir (Zaki et al., 2012). Şubat 2015 verilerine göre dünya genelinde 1.026 laboratuvar onaylı MERS vakası ve 376 ölüm bildirilmiştir.

• Demografi ve Semptomlar: Vakaların yaklaşık üçte ikisi erkek olup, medyan yaş 49'dur. Kronik böbrek yetmezliği, diyabet, kardiyovasküler hastalıklar ve hipertansiyon gibi komorbiditesi (yandaş hastalığı) olan yaşlı bireylerde mortalite %35-40 civarındadır.
• Bulaş Dinamikleri ve Sağlık Kuruluşu Salgınları: MERS, toplum içinde SARS kadar hızlı yayılmamaktadır. Ancak hastane içi (nosokomial) küresel kümelenmeler yapmıştır. Nisan 2013 Al Hasa salgınında 21 onaylı vaka doğrudan diyaliz ve yoğun bakım ünitelerinde şekillenmiştir. Burada temel parametreler şu şekilde hesaplanmıştır:
  • İnkübasyon Süresi: 5.2 gün
  • Seri Aralık (Serial Interval): 7.6 gün (Assiri et al., 2013).
  • Temel Üreme Sayısı ($R_0$): Genel toplulukta 0.6 - 0.69 arasında iken hastane içi odaklarda 1.3'e kadar yükselebilmektedir. (SARS'ın ilk dönem $R_0$ değeri 0.8 olarak kaydedilmiştir) (Breban et al., 2013).
• Deve Bağlantısı: Suudi Arabistan'daki develerin %35'i (özellikle gençler) PCR pozitif, büyük kısmı ise seropozitiftir. Geriye dönük arşiv taramalarında develerde 1992 yılına kadar giden MERS antikorları bulunmuştur. Ülke, özellikle Somali, Sudan, Umman, Katar ve Cibuti'den yoğun şekilde deve ithal etmektedir. Kesimhanelerde aerosolize olan kanla temas eden işçilerin seronegatif kalması, virüsün insanlara geçiş mekanizmasındaki gizemini korumaktadır.

5. Avian İnfluenza (Kuş Gribi) Virüsleri

İnfluenza A virüsleri, hem mevsimsel varyasyonları nedeniyle yeniden önem kazanan hem de yeni suşların ortaya çıkmasıyla küresel risk oluşturan segmentli RNA virüsleridir. Asya, canlı hayvan pazarlarının kültürel ve ekonomik baskınlığı nedeniyle yeni influenza suşlarının evrimleştiği ana merkezdir.

H5N1 ve H7N9 Karşılaştırmalı Analizi

• H5N1 (1997): Kuşlarda yüksek patojeniktir (HPAI). Çoklu temel bölünme bölgesine (multi-basic cleavage site) sahip olduğu için sistemik yayılım gösterir ve kitlesel kanatlı ölümlerine yol açar. İnsanlarda 650'den fazla vakada ~400 ölümle (%60 mortalite) seyretmiştir. Genellikle "arka bahçe" tavukçuluğu kaynaklıdır.
• H7N9 (2013): Kuşlarda düşük patojeniktir (LPAI). Bölünme bölgesi dizilimi evcil kanatlılarda sistemik semptom yaratmaz, sadece ağırlık artışında yavaşlamaya neden olur. Bu durum, virüsün kanatlı popülasyonunda fark edilmeden "sessizce" yayılmasına yol açar. Kuşlarda bir uyarı sinyali (toplu ölüm) olmadığı için, insan vakaları virüsün doğadaki varlığı için birer nöbetçi (sentinel) görevi görmektedir (WHO, 2014).

H7N9 Virüsünün Genetik Kökeni ve Canlı Pazarların Rolü

Genetik filogeni çalışmaları, H7N9'un en az 4 farklı suşun bir araya gelmesiyle oluşmuş bir reassortant (genetik değişim ürünü) virüs olduğunu kanıtlamıştır. Hemaglutinin (HA) geni ördeklerden, Nöraminidaz (NA) geni yabani kuş/ördeklerden, iç gen segmentleri ise Çin'deki tavuklarda endemik olan iki farklı H9N2 virüsünden köken almıştır. Donör rolü üstlenen H9N2 Asya'da serbestçe dolaştığı sürece yeni pandemik influenza riskleri kaçınılmazdır.

Çin'deki kanatlı sektörü ikiye ayrılır:

1. Beyaz Tavuklar (Endüstriyel): Yüksek biyogüvenlikli, entegre tesislerde yetişen hızlı büyüyen ırklar. H7N9 bu döngüye girememiştir.
2. Sarı Tavuklar (Canlı Pazarlar): Tüketicilerin taze kesim tercihi nedeniyle canlı satılan, daha yavaş büyüyen, uzun ömürlü ve düşük biyogüvenlikle taşınan ırklar. Çin ekonomisi pazarların kapatılması ve cullanma (imha) operasyonları nedeniyle yaklaşık 16 milyar dolar zarar etmiştir (Liu et al, 2013).

6. Hayvan Modelleri ve Karşılaştırmalı İmmünoloji

Enfeksiyonların patogenezini ve immün yanıt mekanizmalarını anlamak için klasik fare modelleri her zaman yeterli olmamaktadır. Özellikle MERS-CoV insan dışındaki küçük laboratuvar hayvanlarında (fare, ferret, guinea pig) replike olamaz; çünkü virüsün bu canlıların DPP4 reseptör ara yüzündeki 1-2 aminoasit farkı ve glikozilasyon siteleri nedeniyle bağlanma yeteneği yoktur.

Sitokin Fırtınası Mekanizması

Karşılaştırmalı immünoloji çalışmaları, doğal rezervuarlar ile duyarlı konakçılar arasındaki klinik farkların virüsün replikasyon hızından ziyade, konağın verdiği immün yanıtın şiddetinden kaynaklandığını göstermektedir.

Avian İnfluenza (H5N1) virüsü üzerinden yapılan çalışmalarda bu durum net şekilde izole edilmiştir:

• Doğal Konak (Yabani Ördek): Virüs kalp ve kas dokusuyla sınırlı kalır, immün sistem virüsü tanır ancak hafif ve kontrollü bir sitokin salınımı gerçekleştirir; hayvan asemptomatik kalır.
• Ara Konak (Domuz, Gelincik): Akciğer tutulumu şekillenir, sitokin seviyeleri orta düzeyde yükselir.
• Duyarlı Konak (İnsan, Tavuk): Virüs solunum yolunda hızla çoğalır ve immün sistemi aşırı uyararak kontrolsüz bir "sitokin fırtınası" tetikler. Dokulardaki bu şiddetli inflamasyon (iltihabi reaksiyon) yüksek mortalitenin asıl sorumlusudur.

Avustralya Hayvan Sağlığı Laboratuvarı (AAHL) bünyesindeki BSL-3 ve BSL-4 yüksek biyogüvenlikli ünitelerde, gen susturma ve nakavt bat/ferret teknolojileri kullanılarak bu bağışıklık genlerinin virüslere karşı tolerans mekanizmaları haritalandırılmaktadır (Bean et al 2013).

7. Küresel Mücadele Araçları ve Risk Yönetişimi

Geleneksel, tek yönlü ve lineer bürokratik yaklaşımlar, sınır tanımayan mikrobiyal tehditleri engellemede yetersiz kalmaktadır. Bu doğrultuda bilimsel verileri tüm paydaşların (endüstri, sivil toplum, tıp, veteriner hekimlik) katılımıyla döngüsel bir modele oturtan "Risk Yönetişim Çerçevesi" ve "Tek Sağlık" (One Health) paradigması küresel bir zorunluluk haline gelmiştir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (OIE) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) arasında imzalanan üçlü deklarasyon bu küresel iş birliğinin en somut adımıdır.

Temel Uluslararası Araçlar ve Gelişim Süreçleri

• Uluslararası Sağlık Tüzüğü: SARS ve H5N1 krizlerinin ardından şekillendirilen, WHO üyesi 196 ülke için yasal olarak bağlayıcı olan uluslararası hukuk belgesidir. Temel amacı; uluslararası ticaret ve seyahate gereksiz müdahalede bulunmadan, halk sağlığı risklerine karşı küresel erken uyarı, bildirim ve risk analizi mekanizması kurmaktır. Tüzük kapsamında ülkelerin 2016 yılına kadar çekirdek sürveyans kapasitelerini tamamlaması gerekiyordu.
• OIE PVS Yolu (Performance of Veterinary Services): Ülkelerin ulusal, bölgesel ve yerel veteriner altyapılarını 47 kritik yeterlilik kriterine göre tarafsız uzmanlarca değerlendiren sürekli bir süreçtir. Değerlendirme, Açık Analizi ve Kapasite Geliştirme (laboratuvar ve mevzuat desteği) adımlarından oluşur. Bugüne kadar 129 ülke bu süreci talep etmiştir. Güçlü bir veteriner altyapısı olmadan zoonozların kaynağında kurutulması mümkün değildir (OIE, 2014a,b)
• USAID PREDICT Programı: Zoonotik hastalıkların sıçrama yapabileceği küresel "sıcak noktaları" izleyen, yarasalar ve kemirgenlerdeki virüs çeşitliliğini haritalandıran küresel bir genom kütüphanesidir.
• İnfluenza Risk Değerlendirme Aracı (IRAT): CDC tarafından geliştirilen, yeni tespit edilen bir hayvan influenza virüsünün insanda pandemi yaratma olasılığını ve olası pandeminin şiddetini (virüs özellikleri, popülasyon nitelikleri ve ekoloji kategorilerinde) nümerik olarak skorlayan algoritmik bir araçtır.

Kazanım Deneyleri ve İkili Kullanım Endişesi

İnfluenza virüslerinin memeliler arasında havayoluyla bulaşabilme yeteneğini önceden tahmin edebilmek adına laboratuvar ortamında virüslere yeni fonksiyonlar kazandıran genetik mühendisliği çalışmaları yürütülmektedir. Ancak bu araştırmalar, biyoterörizm veya kaza sonucu sızıntı riskleri nedeniyle "ikili kullanım endişesi" doğurmakta, ulusal güvenlik çevreleri ile akademik camia arasında ciddi fonlama ve biyogüvenlik tartışmalarına yol açmaktadır.

ŞEKİL 1: Ortaya çıkan ve yeniden ortaya çıkan bulaşıcı hastalıkların küresel örnekleri (Morens et al 2004)

TABLO 1: Seçilmiş Bazı Ortaya Çıkan Zoonotik Hastalıkların Bulaşmasında Rol Oynayan Doğal Rezervuar (Depo) Konaklar ve Duyarlı Konaklar (Moorens et al, 2004)

NOT: SARS = Şiddetli Akut Solunum Yolu Sendromu (Severe Acute Respiratory Syndrome) (Bean ve ark., 2013). *Diğer kaynaklar: Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, Hayvan Hastalıkları Bilgi Özetleri

Kaynakça

• Assiri A, McGeer A, Perl TM, Price CS, Al Rabeeah AA, Cummings DA, Alabdullatif ZN, Assad M, Almulhim A, Makhdoom H, Madani H, Alhakeem R, Al-Tawfiq JA, Cotten M, Watson SJ, Kellam P, Zumla AI, Memish ZA. Hospital outbreak of Middle East respiratory syndrome coronavirus. New England Journal of Medicine. 2013;369(5):407–416. ]
• Bean AGD, Baker ML, Stewart CR, Cowled C, Deffrasnes C, Wang L-F, Lowenthal JW. Studying immunity to zoonotic diseases in the natural host—keeping it real. Nature Reviews: Immunology. 2013;13(12):851–861.
• Breban R, Riou J, Fontanet A. Interhuman transmissibility of Middle East respiratory syndrome coronavirus: Estimation of pandemic risk. Lancet. 2013;382(9893):694–699.
• Carver S, Bestall A, Jardine A, Ostfeld RS. Influence of hosts on the ecology of arboviral transmission: Potential mechanisms influencing dengue, Murray Valley encephalitis, and Ross River virus in Australia. Vector Borne and Zoonotic Diseases. 2009;9(1):51–64.
• Choffnes ER and Mack A,(2015). Rapporteurs; Forum on Microbial Threats; Board on Global Health; Institute of Medicine. Emerging Viral Diseases: The One Health Connection: Workshop Summary. Washington (DC): National Academies Press (US); 2015 Mar 19. Workshop Overview. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK284993/
• Clayton BA, Wang LF, Marsh GA. Henipaviruses: An updated review focusing on the pteropid reservoir and features of transmission. Zoonoses and Public Health. 2013;60(1):69–83.
• Institute of Medicine [IOM] (1992, 2003, 2007, 2014). Microbial Threats to Health Reports. Washington, DC.
• Jones KE, Patel NG, Levy MA, Storeygard A, Balk D, Gittleman JL, Daszak P. Global trends in emerging infectious diseases. Nature. 2008;451(7181):990–993
• Kay BH, Boyd AM, Ryan PA, Hall RA. Mosquito feeding patterns and natural infection of vertebrates with Ross River and Barmah Forest viruses in Brisbane, Australia. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene. 2007;76(3):417–423.
• Koplow DA. Smallpox: The fight to eradicate a global scourge. Berkeley, CA: University of California Press; 2003.
• Liu D, Shi W, Shi Y, Wang D, Xiao H, Li W, Bi Y, Wu Y, Li X, Yan J. Origin and diversity of novel avian influenza A H7N9 viruses causing human infection: Phylogenetic, structural, and coalescent analyses. Lancet. 2013;381(9881):1926–1932.
• Morens DM, Folkers GK, Fauci AS. The challenge of emerging and re-emerging infectious diseases. Nature. 2004;430(6996):242–249.
• OIE, 2014b; Courtesy of the World Organisation for Animal Health. Available at: http://www.oie.int/en/support-to-oie-members/pvs-pathway (accessed June 12, 2014).
• OIE. The OIE tool for the evaluation of performance of veterinary services (OIE PVS tool). 2014c. [June 10, 2014]. http://www​.oie.int/support-to-oie-members​/pvs-evaluations/oie-pvs-tool .
• Reperant LA, Kuiken T, Osterhaus AD. Influenza viruses: From birds to humans. Human Vaccines & Immunotherapeutics. 2012;8(1):7–16.
• Shi Z, Hu Z. A review of studies on animal reservoirs of the SARS coronavirus. Virus Research. 2008;133(1):74–87.
• Swenson SL, Koster LG, Jenkins-Moore M, Killian ML, DeBess EE, Baker RJ, Mulrooney D, Weiss R, Galeota J, Bredthauer A. Natural cases of 2009 pandemic H1N1 influenza A virus in pet ferrets. Journal of Veterinary Diagnostic Investigation. 2010;22(5):784–788.
• Taştan R. 2020. Yeniçıkan Zoonotik Hastalıkların Sosyoekonomik Tehditleri ve Veteriner Halk Sağlığının Önemi (Socioeconomic Threats of Emerging Zoonotic Diseases and the Importance of Veterinary Public Health). Conference: Gıda Güvenliği ve Veteriner Halk Sağlığı Paneli (Panel for Food Safety and Veterinary Public Health).
• Tong S, Dale P, Nicholls N, Mackenzie JS, Wolff R, McMichael AJ. Climate variability, social and environmental factors, and Ross River virus transmission: Research development and future research needs. Environmental Health Perspectives. 2008;116(12):1591–1597.
• Tong S, Li Y, Rivailler P, Conrardy C, Castillo DA, Chen LM, Recuenco S, Ellison JA, Davis CT, York IA, Turmelle AS, Moran D, Rogers S, Shi M, Tao Y, Weil MR, Tang K, Rowe LA, Sammons S, Xu X, Frace M, Lindblade KA, Cox NJ, Anderson LJ, Rupprecht CE, Donis RO. A distinct lineage of influenza A virus from bats. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 2012;109(11):4269–4274.
• World Health Organization [WHO] (2005, 2008, 2011, 2014). International Health Regulations (2005) and Pandemic Influenza Preparedness (PIP) Framework.
• World Organisation for Animal Health [OIE] (2014). The PVS Pathway: Tool for the Evaluation of Performance of Veterinary Services.
• WHO. (2014). Avian influenza. 2014a. [June 3,]. http://www​.who.int/mediacentre​/factsheets/avian_influenza/en
• Zaki AM, van Boheemen S, Bestebroer TM, Osterhaus AD, Fouchier RA. (2012). Isolation of a novel coronavirus from a man with pneumonia in Saudi Arabia. New England Journal of Medicine;367(19):1814–1820