Yerebatan Sarnıcı Çok Katmanlı Tarihiyle Geçmişten Geleceğe Uzanıyor
Tarihi Yarımada'nın simgelerinden Yerebatan Sarnıcı, barındırdığı yüzlerce yıllık mimari detayların yanı sıra Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerini içeren geçmişiyle İstanbul'un kültür mirasını geçmişten geleceğe taşıyor.
"İstanbul'un Su Uygarlığının Şahitleri: Sarnıçlar" başlıklı dosya haberinin bu bölümünde, yüzyıllar boyunca kentte su depolama alanı olarak işlev gören, şimdilerde müzeye dönüştürülen Yerebatan Sarnıcı'nın mimari ve tarihi özellikleri aktarıldı.
İstanbul’un en önemli kültür varlıklarından biri olan mekan Doğu Roma İmparatoru 1. Justinianus tarafından 532-542 yılları arasında yaptırıldı. Suyun içinden yükselen ve "sayısız görünen" mermer sütunlar sebebiyle halk arasında "Yerebatan Sarayı" olarak isimlendirildi.
Latincede "Cisterna Basilica" olarak adlandırılan yapının olduğu yerde daha önceleri Stoa Bazilikası da bulunduğundan, burası kimilerince "Bazilika Sarnıcı" olarak da anılıyor.
Osmanlı’da, 3. Ahmet döneminde mimar Kayserili Mehmet Ağa tarafından ilk kez, 2. Abdülhamit döneminde ise ikinci kez onarım gören sarnıç, ilerleyen yıllarda da onarımdan geçmeye devam etti. Son restorasyonunun ardından 22 Temmuz 2022'de yeniden ziyarete açılan mekan, yerli ve yabancı turistler tarafından yoğun şekilde ziyaret ediliyor.

Marmara Üniversitesi (MÜ) İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi ve Dijital Beşeri Bilimler Araştırma Merkezi Müdürü Doç. Dr. Yunus Uğur, AA muhabirine, sarnıcın Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan dönüşümünü, mimari özelliklerini ve dünya mirası açısından taşıdığı değeri anlattı.
İstanbul'un kentsel tarihinin 2 bin 600 yıla, yerleşim tarihinin ise arkeolojik bulgular ışığında 8 bin yıla dayandığını belirten Uğur, Yerebatan Sarnıcı'nın kentin katmanlı yapısını en berrak şekilde yansıtan hafıza mekanlarından biri olduğunu söyledi.
Doç. Dr. Uğur, sarnıcın Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Dünya Mirası Listesi'ndeki bir bölgede yer aldığını, evrensel bir değer olduğunu belirterek, şöyle devam etti:
"Bugün İstanbul'da Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet katmanları var. Yerebatan Sarnıcı bu üç dönemi birden gösteren nadir bir özellik taşıyor. Bizans dönemini çok iyi yansıtan bir katman. Osmanlı döneminde ise sarnıcın üzerindeki yaklaşık 10 dönümlük arazide Esad Efendi Kütüphanesi'nden tutun da Üsküplü Mehmet Ağa Camisi'ne, Turşucu Zade Ahmet Muhtar Efendi Konağı'na kadar pek çok yapı yer aldı ve alan sürekli kentin gündeminde oldu. Cumhuriyet döneminde ise tescillenip restore edilerek bugünkü kimliğine kavuştu. Burası dünyaya şu mesajı veriyor: İnsanlar gelse de geçse de dönemler değişse de burası, insanlığın bir mirası olarak her medeniyetin kendince katkıda bulunduğu ortak bir alandır."
Çamur deryasından bot turlarına uzanan süreç
Sarnıcın geçmişte yoğun çamur ve balçık birikmesi nedeniyle kullanım ve temizlik konusunda ciddi zorluklar yaşattığına dikkati çeken Uğur, 2. Abdülhamit döneminde yapının 41 sütunluk bölümünün bir duvarla kapatılarak emniyete alındığını vurguladı.
Doç. Dr. Uğur, 20. yüzyılın başlarında bölge halkının su ihtiyacı sebebiyle yapının temizlenmesinin yeniden gündeme geldiğini ancak çamur yoğunluğu nedeniyle netice alınamadığını aktararak, "1900'lü yılların başlarında Alman arkeolog Eckhard Unger bir botla burayı dolaşarak en detaylı incelemeyi yapıyor. Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında artık burası botlarla gezilen ve iyi bilinen bir mekana dönüşüyor. 1921 kayıtlarında Almanlar tarafından bazı elektrik tesisatlarının kurulduğunu görüyoruz. 1940'larda giriş kısımları istimlak ediliyor, 1960'ta ise üzerine İl Özel İdaresi binası yapılıyor. Bölgede, 1957 yılında Milyon Taşı'nın bulunması sarnıcın önemini daha da artırıyor ve yapı 1974 yılında resmi olarak tescil ediliyor." bilgisini verdi.
Yerebatan Sarnıcı'nın asıl dönüşümünün 1980'li yıllarda başladığının altını çizen Uğur, 1985 yılında belediye ve vakıfların ortak raporları doğrultusunda kapsamlı bir restorasyona gidildiğine işaret etti.
Uğur, çalışmalar sırasında sarnıcın metrelerce kalınlıktaki çamur tabakasından tamamen arındırıldığından bahsederek, "1985'teki o restorasyon kapsamında ilk yürüme yolları yapıldı ve 1986 yılında ünlü Medusa başları tespit edildi. O dönemde Medusa başlarının arkeolojik başka müzelere taşınması yönünde resmi yazışmalar yapıldı ancak çok isabetli bir kararla burada bırakıldı. Sarnıç, 1987 yılında halkın ziyaretine açıldı. 2014 yılında başlatılan ikinci büyük restorasyon süreciyle de bugünkü çağdaş ve korunaklı haline kavuşturuldu." diye konuştu.
100 bin tonluk su kapasitesi
Yerebatan Sarnıcı'nın yaklaşık 100 bin ton su depolama kapasitesi olduğunu aktaran Uğur, şunları kaydetti:
"Sarnıç içerisinde her biri 9 metre yüksekliğinde 336 sütun bulunuyor. Bu sütunların 80 kadarı işlenmiş başlıklara sahipken geri kalanı düz başlıklardan oluşuyor. Ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken unsurların başında Medusa başları geliyor. İki Medusa başı, sütunların kısa geldiği noktalarda zemine istinat sağlamak amacıyla kaide olarak kullanılmış, biri ters, diğeri yan olarak yerleştirilmiştir. Yine 'Gözyaşı Sütunu' (Ağlayan Sütun) da buraya gelen yerli ve yabancı misafirlerin en yoğun ilgi gösterdiği mimari detaylar arasında yer alıyor."
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.