Bu yazımızda bir halk sağlığı sorunu olarak akran zorbalığı konusuna değineceğiz. Amacımız ülkemizi de tehdit eden bu sorun karşısında farkındalık yaratmak. Ancak ülkemizde yapılan müdahale çalışmalarına bu yazıda yer vermeyeceğiz. Konu kapsamlı olduğu için bir başka yazıda ülke müdahale programlarına yer verip bu yazıda dünya genelindeki durumdan söz edeceğiz.

Tanımlar:

Zorbalık; zarar verme niyeti taşıyan, tekrarlayan ve güç dengesizliği içeren davranışlardır. Zarar verme niyeti, zorbalığın temelidir; fail, mağdura kasıtlı olarak zarar vermek ister. Tekrarlayıcılık, zorbalığın sürekliliğini ve mağdurun uzun süre etkilenmesini sağlar. Güç dengesizliği, failin mağdura karşı fiziksel veya sosyal üstünlüğü bulunmasıdır. Okul zorbalığı, çocuklar ve ergenler arasında güç dengesizliğiyle gerçekleşen fiziksel, sözlü veya sosyal saldırganlık biçimlerini içerir (Gaffney et al, 2019).

Akran zorbalığı; aynı yaş veya sosyal gruptaki kişilerin fiziksel saldırı, sözel taciz, dışlama, itme/itibar zedeleme gibi davranışlarını tekrarlayarak ve güç dengesizliği yaratarak birbirine karşı uyguladığı zararlı ve kasıtlı davranışlar bütünüdür (Ayaz ve ark., 2025). Akran zorbalığı, çocukların birbirlerine yönelik sürekli ve kasıtlı şiddet veya olumsuz davranışlarıdır (Kılınç, 2023). Olweus (2005), zorbalığı güç dengesizliği, kasıtlılık ve süreklilikle tanımlar. Zorbalık yaşayan çocuklar ise kaygı, yalnızlık, düşük özsaygı ve depresyon riski taşır.

Zorbalık için kriterler:

Zorbalık; kasıtlı zarar verme, sistematik devam etme ve zorba ile mağdur arasında fiziksel veya psikolojik güç dengesizliği kriterlerini içerir. Zorbalık, doğrudan ya da dolaylı olarak gerçekleştirilebilir ve fiziksel, sözel veya psikolojik şiddet davranışlarını kapsar. Güç dengesi olmayan durumlar ve uzun süreli eylemler zorbalığın temel özelliklerindendir. Akranlar arası şiddetin temel özelliği süreklilik göstermesidir; tek seferlik davranışlar bu kapsama girmez. Net bir süre tanımı yoktur: Bir görüşe göre zorbalığın en az bir ay boyunca haftada bir kez, bir başka görüşe göre ise altı ay sürmesi gerekir ve birden fazla kişinin bunu doğrulaması beklenir. Bir diğer görüş: Vakaların süresi açısından farklılık olabileceğini ve zorbalığın kısa ya da uzun sürebileceğini belirtmektedir. Sonuç olarak, zorbalığın belli bir süre devam etmesi gerekir (Aslan & Polat, 2023).

Akran Zorbalığı Türleri:

Doğrudan: Fiziksel ve Sözel zorbalık:

Fiziksel Zorbalık: Vurma, itme, tekme gibi doğrudan bedensel zarar verme davranışlarıdır. Genellikle erkek öğrenciler arasında yaygındır ve mağdurun fiziksel güvenliğini tehdit eder.

Sözel Zorbalık: Hakaret, alay, tehdit ve lakap takma gibi sözlü saldırılar içerir. Mağdurun duygusal sağlığını olumsuz etkiler ve özgüven kaybına yol açabilir.

Dolaylı: İlişkisel ve Siber Zorbalık:

İlişkisel Zorbalık: Sosyal dışlanma, dedikodu yayma ve arkadaş çevresinden izole etme gibi davranışları kapsar. Özellikle kız öğrenciler arasında daha sık görülür.

Siber Zorbalık: Sosyal medya ve dijital platformlar aracılığıyla yapılan zorbalık türüdür. Mağdur üzerinde uzun süreli ve kalıcı psikolojik etkiler yaratabilir (Ayaz ve ark., 2025). “Siber zorbalık”, e-posta, anlık mesajlar, kısa mesajlar, cep telefonları, çağrı cihazı, internet epostası, internet sohbeti, çevrimiçi oyunlar ve web siteleri gibi ortamlar dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere herhangi bir elektronik iletişim yoluyla kullanılan bir zorbalık türüdür (Aydın, 2025).

Siber zorbalık konusu özellikleri ve alınacak tedbirler açısından diğerlerinden ayrı ele alınabilir ve literatürde ayrıca siber zorbalık konusu üzerinde çalışmalar bulunmaktadır. Ayrı bir alt başlıkta konunun ele alınması uygun olur.

Zorbalıkta; zorbalar, mağdurlar, zorba-kurbanlar ve seyirciler bulunmaktadır. Her bir grup için konu ele alınmalıdır. Riskler ortaya konulmalı ve koruyucu tedbirler için politikalar üretilmelidir.

Zorbanın ve Kurbanın Özellikleri:

Zorbalık Yapan Çocukların Özellikleri: Zorbalık yapan çocuklar genellikle saldırgan davranışlar sergiler, güçlü görünmeye çalışır ve sosyal hakimiyet kurmayı hedefler. Bu çocuklar, benzer özelliklere sahip kişilerle arkadaşlık kurma eğilimindedir ve kasıtlı zarar verme davranışı gösterirler.

Zorbalık Mağduru Çocukların Özellikleri: Mağdur olan çocuklar genellikle içe dönük, çekingen ve sosyal olarak izole olmuş bireylerdir. Ruhsal sorunlar yaşayabilir, düşük benlik algısına sahip olabilir ve fiziksel belirtiler (baş ağrısı, karın ağrısı gibi) gösterebilirler. Zorbalığa maruz kalan öğrencilerde kaygı, yalnızlık, akademik başarı düşüşü, okul devamsızlığı artışı ve özsaygı azalması görülür. Ayrıca depresyon, kronik sağlık sorunları ve intihar girişimleri gibi ciddi psikolojik etkiler ortaya çıkabilir.

Ortak Özellikler ve Risk Durumu: Bazı çocuklar hem zorbalık yapan hem de mağdur olabilir. Bu durumda sosyal ilişkileri zayıf, iş birliği yapmayan ve okul başarısında sorunlar yaşayan riskli gruptadır. Olumsuz davranış kalıpları hem zorba hem mağdur çocuklarda görülebilir.

Zorba-Kurban (Bully-Victim): Yukarıda değinildiği gibi bazı çocuklar hem zorba hem de kurban rolünü üstlenir. Genellikle mağduriyetten başlayıp zamanla zorba rolüne geçiş yapabilirler, bu da zorbalık döngüsünü oluşturur. Zorba-kurbanlar yüksek düzeyde duygusal sıkıntı, anksiyete, depresyon ve agresif davranışlar yaşarlar. Hem mağduriyetin hem de zorbalığın psikolojik yükünü taşırlar, bu da ruhsal iyilik hallerini ciddi şekilde etkiler. Düşük ekonomik durum ve yetersiz aile desteği Zorba-kurban olma riskini artırır. Bu grubun ihtiyaçları karmaşıktır ve özel destek, erken müdahale ile psikolojik iyileşme hedeflenmelidir.

Seyirciler: Zorbalık olaylarına tanık olan ancak müdahale etmeyen ya da destek vermeyen çocuklardır. Seyircilerin tutumu zorbalık döngüsünü pekiştirebilir veya önleyebilir (Süner ve ark., 2021; Demir & Küçük, 2020; Toraman ve ark., 2021).

Akran Zorbalığı Epidemiyolojisi:

Dünya genelinde gençlerin zorbalığa uğrama oranı UNESCO verilerine göre %33 bildirilmektedir. Küresel düzeyde zorbalık oranı %13 ile %75 arasında değişmekte olup en sık ortaokullarda (%28), ardından liselerde (%16) ve ilkokullarda (%9) görülür.

ABD'de her beş öğrenciden biri zorbalığa maruz kalmaktadır (%20,2). Türkiye'de en az bir kez zorbalığa uğrayan öğrenci oranı %6’dır. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre ergenlerde kurban olma oranı aralığı %2-32’dir. OECD verilerine göre Türkiye’de %18,6 oranında öğrencinin akran zorbalığına maruz kalmaktadır. Yaş faktörü açısından, 13-15 yaş arası öğrenciler arasında zorbalık daha yaygındır. Bu yaş grubundaki öğrencilerin üçte biri fiziksel kavgaya karışmakta ve yarısı akran şiddetine maruz kalmaktadır. Ergenlik dönemi zorbalık davranışlarının yoğunlaştığı kritik bir dönemdir (Süner ve ark., 2021; Demir & Küçük, 2020; Toraman ve ark., 2021).

Zorbalık için kolaylaştırıcı faktörler:

1. Coğrafi ve Kültürel Farklılıklar: Akran zorbalığı Asya, Doğu Akdeniz, Afrika’da yüksek, Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika’da düşük. Etnik ve kültürel farklılıklar da önemli kolaylaştırıcılardandır.
2. Yaş: Ergenlerde yaşın artmasıyla birlikte doğrudan akran zorbalığında düşüş meydana gelirken, dolaylı akran zorbalığında yükselme görülmektedir.
3. Cinsiyet: Erkeklerde zorbalık da mağdurluk da yüksek. Ancak son yıllarda kızlarda zorbalık artıyor. Erkeklerde fiziksel, kızlarda ilişkisel zorbalık yüksek.
4. Sosyoekonomik Durum: Düşük ekonomik durum, yoksulluk ve ekonomik zorluk yaşayan çocuklarda zorbalık mağdurluğu ve perpetrasyon (Genellikle zarar verme, istismar etme veya zulmetme gibi olumsuz eylemler) oranları daha yüksektir. Ancak yüksek gelirli ve kentsel alanlarda da zorbalık yaygındır.
5. Kişisel Özellikler: Zorbalar genellikle saldırgan ve güçlü görünmeye çalışır.
6. Çocukların sosyal becerileri, duygusal düzenleme yetenekleri ve psikolojik durumu zorbalık riskini etkiler.
7. Alkol kullanımı zorbalıkla ilişkili olabilir ve başa çıkma mekanizması olarak görülürken, sigara kullanımı ile zorbalık arasında belirgin ilişki bulunmamıştır.
8. Aile ve Sosyal Destek: Aile desteğinin zayıf olması, boşanmış ebeveynler, düşük aile iş birliği ve yetersiz öğretmen ve akran desteği zorbalık riskini artırır. Aile içi şiddet ve çevresel saldırganlık çocuklarda zorbalık davranışlarını tetikler. Ergenlikte aile etkisi azalırken, okulun rolü öne çıkar.
9. Çevresel Maruziyet: Agresif ve saldırgan akranlara maruz kalmak zorbalık riskini artırır.
10. Pozitif okul ikliminin olmaması, destekleyici öğretmen-öğrenci ilişkileri ve güvenli sosyal ortamın eksikliği zorbalık riskini arttırır, öğrencilerin aidiyet duygusunu zayıflatır.
11. Davranışsal ve Psikolojik Faktörler: Sigara, alkol, marihuana kullanımı, düşük benlik saygısı, yalnızlık ve anksiyete gibi psikolojik sorunlar zorbalıkta hem mağdur hem de zorba rollerini etkiler.
12. Düşük Akademik Başarı: Akademik başarısızlık, çocukların özgüvenini düşürür ve sosyal statülerini olumsuz etkileyerek zorbalık yapma eğilimini artırabilir.
13. Eylemin Gerçekleştiği Yer: Zorbalık okul içinde sınıf, koridor, oyun alanı gibi yerlerde ve okul dışında serviste, parkta da görülebilir. Ergenler daha geniş alanlarda zorbalıkla karşılaşabilir.

Mağduriyet için Kolaylaştırıcı Faktörler:

1. Cinsiyet ve Yaş Faktörleri: Erkekler ve kızlar arasında zorbalık deneyimleri farklılık gösterirken, yaş ilerledikçe zorbalık türleri ve etkileri değişim gösterebilir. Toplumsal normlar, cinsiyet rolleri ve kültürel beklentiler zorbalık davranışlarını şekillendirir. Erkekler zorbalık yapmada daha aktif olabilirken, kızlar daha çok mağdur olabilir.
2. Kişisel özellikler: Kurbanlar içe dönük, çekingen ve sosyal olarak izole olabilir. Zorba-kurban rollerinin değişimi de mümkündür.
3. Ekonomik Durum: Düşük ekonomik seviyedeki çocuklar ve ergenler, stres ve kaynak eksikliği nedeniyle zorbalığa daha açık hale gelirler.
4. Sosyal Destek Eksikliği: Mağdurların aile, arkadaş ve öğretmen desteği yetersiz olduğunda zorbalığa karşı savunmasızlıkları artar ve mağduriyet oranları yükselir.
5. Sosyal becerileri düşük ve yalnızlık hisseden öğrenciler daha savunmasızdır.
6. Diğer Risk Faktörleri: Düşük benlik saygısı, yalnızlık, madde kullanımı ve aile içi sorunlar gibi psikososyal faktörler mağduriyet riskini artıran önemli etkenlerdir.
7. Olumsuz Akran İlişkileri Sosyal dışlanma, dedikodu ve grupla dışlama gibi olumsuz ilişkiler, çocukların zorbalığa maruz kalma riskini artırır ve psikolojik sorunlara yol açar (Ariani et al., 2025; Aslan & Polat, 2023; Süner ve ark., 2021; Papamichalaki, 2021).

Müdahale Programları ve Türkiye’deki durum başka bir yazının konusu olacaktır.

Kaynaklar:

Aslan, M., & Polat, M. O. (2023). TÜM BOYUTLARIYLA AKRANLAR ARASI ZORBALIK. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 43-82.

Ayaz, M. A., Furan, R., Ak, F., Yarış, S., Dağhan, R., Kaya, F., ... & Yaşar, Ö. (2025). Türkiye'de Akran Zorbalığı Alanında Hazırlanmış Lisansüstü Tezlerin İncelenmesi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(4), 409-423.

Aydın, M. (2025). Akran Zorbalığı ve Ceza Sorumluluğu. Çukurova Üniversitesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, (7), 62-83.

Ariani, T. A., Putri, A. R., Firdausi, F. A., & Aini, N. (2025). Global prevalence and psychological impact of bullying among children and adolescents: a meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 385, 119446.

Demir, K., & Küçük, S. (2020). Akran zorbalığı önleme ve müdahale programlarında güncel yaklaşımlar ve hemşirelik rolleri. Türkiye Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 87-102.

Gaffney, H., Farrington, D. P., & Ttofi, M. M. (2019). Examining the effectiveness of school-bullying intervention programs globally: A meta-analysis. International Journal of Bullying Prevention, 1(1), 14-31.

Kılınç, S. (2023). Türkiye'de akran zorbalığı konusunda yapılan çalışmaların sistematik analizi (2010-2020). Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(1), 97-115.

Olweus, D. (2005). A use fulevaluation design, and effects of the olweus bullying prevention program. Psychology, CrimeLaw, 11(4), 389-402.

Papamichalaki, E. (2021). School bullying: consequences, risk and protective factors and successful school interventions worldwide.: https://doi. org/10.54088/id4eyg. Developmental and Adolescent Health, 1(3), 7-15.

Süner, A. F., Alpay, E. E., & Ünal, B. (2021). Akran zorbalığına kısa bir bakış: Birinci basamak sağlık çalışanlarına tavsiyeler. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 30(6), 444-450.

Toraman, A. U., Dağhan, Ş., & Kısa, Ö. (2021). Akran zorbalığını önlemede okul tabanlı müdahale programları: Sistematik derleme. Humanistic Perspective, 3(2), 359-399.