Prof.Dr.İ.Hamit Hancı

Bu yazımız Adli Bilimler Dergi’sinde yayımlanmak üzere kabul edilmiş makalemizin kısa bir özetidir

Çağımızın vebası diye niteleyebileceğimiz bağımlılık yapıcı madde kullanımı ve ülkemizde buna bağlı ölümlerin çok arttığı ve kullanım yaşının çok düştüğü ile ilgili spekülasyonlar sürmekte. Bu soruya net yanıt verebilmek için konuyla ilgili istatistiki verilerin toplandığı kurumların çalışmaları incelenmiştir.

Avrupa'da uyuşturucuya dair bilgi toplama, analiz etme, paylaşma ve uyuşturucu izleme konusunda sınır ötesi iş birliği kurmaktan oluşan görevler için 1993 yılında bir Avrupa Birliği kurumu olarak kurulmuş bir kurum mevcuttur. Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi (EMCDDA) ismiyle kurulan bu merkez,

2 Temmuz 2024 tarihinde Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı (The European Union Drugs Agency EUDA) adını almıştır Mottosu: Acting today, anticipating tomorrow “Bugün hareket ederek yarını öngörüyoruz.” dur.

Reitox adı verilen bilim, politika ve uygulamayı birbirine bağlayan bir Avrupa ağı oluşturmuştur . Üye ülkelerde Reitox ulusal odak noktaları mevcuttur. Reitox'un ulusal odak noktaları 28 AB üye devleti ile Norveç ve Türkiye'den oluşmaktadır.

TUBİM, Narkotik Suçlarla Mücadele Başkanlığı’na bağlı olarak çalışan Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi dir. Yasa dışı bağımlılık maddelerinin arz ve talep boyutundaki gelişmelerini takip etmekte, ilgili ulusal kurum ve kuruluşlar ile iş birliği içerisinde, uyuşturucuyla mücadelede ülkemizin risk profilini ortaya koyacak verileri toplamaktadır. 2006 yılından bu yana her yıl, “Türkiye Uyuşturucu Raporu” hazırlamaktadır.ve paylaşmaktadır.2014 den beri EMCDDA (Yeni EUDA) nın Ulusal İrtibat Noktası olup ve çalışmalara tam üye sıfatıyla katılım sağlamaktadır.

Uyuşturucu Madde ve Ölümlerle ilgili bazı tanımları bilmekte fayda olacaktır.

EUDA tanımına göre uyuşturucuya bağlı ölümler doğrudan bir veya daha fazla uyuşturucunun tüketiminden kaynaklanan ölümler anlamına gelmektedir

Tubim ise, “Doğrudan madde bağlantılı ölümler (MBÖ), yasa dışı narkotik maddelerin (afyon ve türevleri, kokain, esrar, amfetamin ve türevleri, halüsinojenler ve psikoaktif maddeler) bir ya da birkaçının, bazılarında alkol ve/veya psikoaktif ilaçlarla birlikte alınmasından kaynaklanarak gerçekleşen veya aynı nedenle gelişen koma durumu sonrası hastanede gerçekleşen ölümler dikkate alınarak hazırlanmıştır. Tüm doğrudan madde bağlantılı ölümler adli soruşturma kayıtları ve otopsi bulgularıyla birlikte teyit edilmektedir” demektedir.

Dolaylı madde bağlantılı ölümler ise, otopside alınan örneklerinde bu maddelerden toksik/zehirli olmayan miktarlarda herhangi bir veya birkaçının varlığı saptanmış, ancak ölüm nedeni madde intoksikasyonu olmayan tüm olguları ifade etmektedir. Kısaca “İntoksikasyon Dışı Ölüm” denilebilir. Olguların ölüm nedenleri genelde sıklık sırasıyla; ateşli silah yaralanması, trafik kazası, kalp-damar hastalığı, kesici-delici alet yaralanması ve ası olarak belirlenmiştir.

TUBİM Raporları bir yıl önceki verileri içermektedir.

2023 ve 2024 yıllarında Madde bağlantılı ölümler incelendiğinde (TUBİM 2024 ve 2025 raporu) ; Çoğunluğu , Çoklu madde kullanımından kaynaklanmıştır. Çoklu madde kullanımı aynı anda farklı uyuşturucu/uyarıcı maddelerin bir arada veya bir narkotik maddenin alkolle birlikte kullanılmasını ifade etmektedir.

Madde Bağlantılı ölümler “MBÖ” Adli Tıp Kurumu tarafından EGM’ye iletilmektedir. Bu sonuçlara göre 2023 yılında 300 doğrudan madde bağlantılı ölüm meydana gelmiştir

2024 yılında ise 427 doğrudan madde bağlantılı ölüm meydana gelmiştir (2025 Raporu) (9)

Metamfetamin, 2023’te en riskli maddeyken, 2024’te ikinci sıraya gerilemiştir. Sentetik kannabinoid ve metamfetamin 2024 yılının en fazla ölüme sebebiyet veren maddeleri olarak tespit edilmiştir.

Tarihe baktığımızda; 2013 yılında 232 olan doğrudan MBÖ 2017 yılında %306 artışla 941 olmuştur.

2018 yılından itibaren madde bağlantılı ölümler düşüşe geçmiş ve düşüş trendi 2022 yılına kadar devam etmiştir.

2023 yılı ise bir önceki yıla göre %22 artışla 300 olmuştur.

2025 Raporuna göre; 2024 yılında, bir önceki yıla göre %42,3 artışla 427 ölüm kaydedilmiştir.

Ölümlerin en yüksek seviyeye çıktığı 2017 yılından 2024 yılına kadar ise toplamda %54,6’lık bir düşüş yaşanmıştır.

2024 yılı itibarıyla ülkemizde MBÖ sayısı önceki yıla göre önemli ölçüde artış göstermiştir.

2024 yılında %93,7’i (400) erkek, %6,3’ü ise (27) kadındır.

2024 yılında doğrudan madde bağlantılı ölümlerin en yaşlısının 75 yaşında olduğu ve bu ölümün tekil madde kullanımına bağlı gerçekleştiği görülmüştür. Ölümlerin yaş ortalaması 34,7’dir. Ayrıca 15-18 yaş aralığında ölenlerin sayısı 6’dır.En düşük yaş belirtilmemiştir.

427 ölümden dördü 15-64 yaş aralığının dışındadır. Yaşı bilinmeyen bir diğer MBÖ’de çıkarıldıktan sonra 2026 Avrupa Uyuşturucu Raporuna yansıyacak Türkiye MBÖ sayısı 422 olacaktır.

Uyuşturucuya bağlı ölüm oranı ülkeler arasında büyük farklılıklar göstermekte olup, oranlar bir milyon kişi başına hesaplanmaktadır.

EUDA tarafından hazırlanan Avrupa raporu 2025 den Uyuşturucuya bağlı ölümlere ilişkin tahminlerin; uyuşturucu tüketiminin rol oynadığı motorlu araç kazaları ve diğer kazalar, şiddet, uyuşturucu dışındaki yollarla gerçekleşen intiharlar veya kronik hastalıklardan kaynaklanan ölümleri içermediği için uyuşturucu kullanımıyla ilişkili toplam ölümlerin sadece bir kısmını temsil ettiği de belirtilmelidir. Bu nedenle uyuşturucuya bağlı ölümlerin farklı yaklaşımlar yoluyla genişletilmesine ihtiyaç vardır.

TUBİM Raporlarında da artık sadece Doğrudan Madde Bağlantılı Ölümler yer almaktadır.

Bir uzmanlık tezinde, Türkiye’de 2011 yılında “105’i doğrudan, 260’ı dolaylı olmak üzere toplam 365 madde bağlantılı ölüm” ifadesi yer alır; bu da dolaylı MBÖ kavramının ulusal raporlama ekosisteminde tarihsel karşılığının bulunduğunu göstermektedir . Basında da bu ölümler ele alınmıştır . Bu veriler EGM. Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı TUBİM 2012 Türkiye Uyuşturucu Raporundan alınmıştır. (Tubim o tarihte RGM KOM a bağlıydı)

Görüldüğü üzere Dolaylı Madde Bağlantılı Ölümler de eklendiğinde sayı bir hayli artmaktadır.

TUBİM ve Avrupa Birliği Raporlarında;

Dolaylı Madde Bağlantılı,

Sigaraya Bağlı,

Alkole Bağlı,

Uçucu ve Çözücülere Bağlı Ölümler Yer Almamaktadır.

Bunlarda eklendiğinde dünyamızın nasıl bir tehlike altında olduğu göze çarpacaktır.

Peki Avrupa ne diyor?

2025Avrupa Uyuşturucu Raporu’na e göre AB+2 de 6959 ölüm gerçekleşmiştir . AB+2, AB Üye Devletleri ile birlikte Norveç ve Türkiye anlamına gelmektedir

Rapora göre, Uyuşturucu kullanımına bağlanan ölüm oranlarını tahmin etmek, uyuşturucu kullanımının halk sağlığı üzerindeki etkisini ve bunun zaman içinde nasıl değişebileceğini anlamak açısından kritik öneme sahiptir.

2023 yılında Avrupa Birliği’nde doz aşımına bağlı ölüm oranı, 15-64 yaş arasındaki bir milyon kişi başına 24,7 ölüm olarak tahmin edilmektedir.

Avrupa Birliği’nde 2023 yılında yasa dışı uyuşturuculardan kaynaklanan en az 7.459 aşırı doza bağlı ölümün meydana geldiği tahmin edilmektedir (2022’de 7.145). Bazı ülkeler izleme sistemlerinde bazı vakaların eksik olduğunu bildirdiğinden bu asgari bir tahmindir.

Avrupa raporunda, 2023 yılında uyuşturucuya bağlı ölüm sayılarındaki en büyük artışlar

Almanya, Litvanya, Finlandiya, Norveç ve Türkiye (5.5) tarafından bildirilmiştir

Avrupa geneli Mevcut veriler, opioidlerin genellikle diğer maddelerle birlikte uyuşturucuya bağlı ölümlerde en çok rol oynayan madde grubu olmaya devam ettiği gerçeğini vurgulamaktadır.

Bu çalışmada önceden Bilim Kurulunda olduğum TUBİM ile Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı Raporlarından faydalanılmıştır.