Küresel bir plastik anlaşması için oluşturulan Hükümetlerarası Müzakere Komitesi (INC) istifa eden başkanın yerine yeni başkanı seçmek için toplanırken, uzmanlar karar almada oy birliği mekanizmasının müzakereleri olumsuz etkileyebileceği uyarısında bulunuyor.
Plastik kullanımının çevre ve insan sağlığına olumsuz etkileri karşısında küresel bir plastik anlaşması yapılması, uzun bir süredir uluslararası kuruluşların ve hükümetlerin gündeminde yer alıyor.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) çatısındaki INC, bu amaçla 2022'den bu yana 5 ana toplantı gerçekleştirdi. Bu görüşmelerin sonuncusu olan beşinci oturumun ikinci bölümü (INC-5.2), geçen yılın ağustos ayında İsviçre'nin Cenevre kentinde yapıldı.
Toplantılarda, anlaşmanın taslak metni üzerinden müzakereler yürütülse de nihai bir sonuca varılmaması beraberinde süreçlerin tıkandığına yönelik eleştirileri getirdi.
Bu eleştirilerin sürdüğü bir sırada müzakerelere başkanlık görevini yürüten Ekvador’un Birleşik Krallık Büyükelçisi Luis Vayas Valdivieso, "kişisel ve profesyonel sebepleri" gerekçe göstererek görevinden istifa etti.
Müzakere sürecinin devam edebilmesi için yeni yapılanmayı görüşecek olan delegeler, INC-5.3 toplantısı başlığı altında bugün bir kez daha Cenevre'de bir araya geliyor.
Yeni müzakere başkanını ve yönetim ekibini seçecek olan delegeler, bölgesel istişare toplantıları da yapacak.
- "Eski başkan 'oybirliği tuzağının' kurbanı oldu"
Uluslararası Kirleticileri Yok Etme Ağı (IPEN) İcra Direktörü ve Uluslararası Koordinatörü Bjorn Beeler, INC-5.3 toplantısı hakkında AA muhabirinin sorularını yanıtladı.
Müzakere başkanlığı görevinden istifa eden Valdivieso'nun görev süresince zorluklarla karşılaştığını belirten Beeler, "Bunun temel nedeni, plastiklerin yaşam döngüsünün tamamının ele alınmasını öngören yetkiyi reddeden ve anlaşmaya ilişkin tutumlarını değiştirmeyeceklerini açıkça ortaya koyan ülkelerle uzlaşı sağlamaya çalışmasıydı. Ağırlıklı olarak petrol ve plastik üreticisi olan bu ülkeler yalnızca 'plastik atık yönetiminin' tartışılmasını istiyorlar." dedi.
Söz konusu ülkelerin, kararların yalnızca oybirliğiyle alınması konusunda ısrar ederek bugüne kadarki müzakerelere yön verdiğini anlatan Beeler, "Bu yaklaşım, fiilen tek bir ülkeye küresel kararları veto etme gücü tanıdı. Eski başkan ise, müzakereleri ve başkanlığı felç eden bir 'oybirliği tuzağının' kurbanı oldu." ifadelerini kullandı.
Valdivieso'nun istifasının ardından müzakerelerin fiilen tıkandığından bahseden Beeler, süreci ileriye taşıyacak bir liderlik boşluğu oluştuğu, ülkelerin de bir sonraki adımlara odaklanmak yerine yeni bir başkan için lobi faaliyetlerine ağırlık verdiği değerlendirmesinde bulundu.
IPEN olarak herhangi bir adayı desteklemediklerini ancak seçilecek adayın kapsayıcı ve müzakere kültürünü güven inşa edecek şekilde değiştirebilecek kişi olması gerektiğini dile getiren Beeler, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Karar alma mekanizmasında oy birliği ilkesini bir tuzak veya engel olarak kullanan ülkeler, müzakere sürecini sürekli olarak kilitliyor. Yeni başkan bu duruma karşı müzakere sürecini yönetebilme becerisine sahip olmalı. Küçük bir grup ülkenin önerileri etkisiz hale getirmesine izin vermek yerine, çözüm odaklı yeni yollar sunabilmeli. Afrika ve Latin Amerika kadar hazırlık yapan başka bir hükümet ya da bölge bulunmadığı için, bu bölgelerdeki ülkeler en meşru adaylar olarak öne çıkıyor. Ayrıca Afrika ile Latin Amerika ve Karayipler bölgeleri büyük plastik ya da kimyasal üreticileri olmadıkları için buradaki ülkeler, küresel pazara ihraç edilen ve kendi ülkelerini etkileyen tüm plastikler ve kimyasallarla başa çıkabilmek için kapsamlı bir küresel anlaşmaya ihtiyaç duyuyor."
- "Ülkeler koordinasyon faaliyetini askıya aldı"
Merkezi Londra'da bulunan Çevre Araştırma Ajansının (EIA) Okyanus Kampanya Lideri Christina Dixon, Valdivieso'nun istifasının kritik bir dönemeçte bir liderlik boşluğu ortaya çıkardığını söyledi.
Dixon, "Yeni başkanın belirlenmesine yönelik sürecin başlamasıyla birlikte, ülkeler müzakerelerin nasıl sonuçlandırılacağına dair yol haritası netleşene kadar pek çok koordinasyon faaliyetini askıya aldı. Bu durum, görüşmelerin şu aşamada belirsizlik içinde ilerlemesine yol açtı." diye konuştu.
Tüm zorluklara ve süreci tıkayan girişimlere rağmen, güçlü ve etkili bir plastik anlaşması isteyen ülkelerin süreci ilerletme konusunda kararlı olduğunu dile getiren Dixon, ilerlemeyi engelleyen az sayıda ülkenin süreci kilitlemesinin önüne geçilebileceğini ve küresel plastik anlaşmasının yalnızca INC süreciyle sınırlı olmadığını belirtti.
- "Asıl zorluk, ilk aşamanın tamamlanması"
Northeastern Üniversitesi Kamu Politikası ve Kent Çalışmaları Okulu Direktörü ve Plastik Merkezi Eş Direktörü Prof. Dr. Maria Ivanova ise uzun süredir yaşanan olumsuzluklara rağmen sonuca uzak olunmadığı yorumunda bulundu.
Ivanova, şunları söyledi:
"Plastik kirliliğinin ortadan kaldırılması gerektiği ve finansmanın önemi konusunda geniş bir mutabakat bulunuyor. Buna karşılık, özellikle üretim kontrolleri gibi kaynak aşamasına yönelik önlemler ile yükümlülüklerin küresel ölçekte bağlayıcı mı yoksa ağırlıklı olarak ulusal düzeyde mi belirleneceği gibi konular henüz netlik kazanmış değil. Bunlar tali meseleler değil ancak genellikle müzakerelerin geç aşamalarında şekillenen türden sorular. Bir anlaşmanın ana hatları artık açıkça görülüyor. Asıl zorluk, zaman içinde güçlendirilebilecek güvenilir bir ilk aşamanın tamamlanması."
Halk sağlığının müzakerelerde giderek daha fazla gündeme geldiğini ancak bu başlığın hala tartışmalı olduğunu belirten Ivanova, plastikler ve ilişkili kimyasalların ciddi sağlık risklerine yol açtığını gösteren bilimsel kanıtların arttığını vurgulayarak, buna rağmen sağlık temelli taleplerin çoğunun zaman, maliyet ve uygulanabilirlik gerekçeleriyle karşı karşıya kaldığını sözlerine ekledi.