Gezi notları-IV’de gezi programımızın Van ayağını ele almıştık ve 33 Şehit Anıtı’nda anlatımımıza ara vermiştik.
26 Eylül’de Ankara’dan başlayan gezimin 6. Günündeyiz. Sabah erken saatte Elazığ’dan yola çıktık. İstikamet Malatya.
Malatya merkezde de durmayacağız. Kürecik üzerinden devam ediyoruz.
Kürecik’te durmadık ama bilgi vermek isterim:
Kürecik:
“Kürecik, Malatya'nın Akçadağ ilçesine bağlı, Malatya merkezine yaklaşık 59–60 km uzaklıkta, Karahan Gediği ve Çat Tepe civarında yüksek rakımlı dağlık ve ovalık alanların kesiştiği bir coğrafyada yer alan, çok sayıda köyden oluşan bir nahiye olup halkı geçimini ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılıkla sağlar; bölge, uluslararası alanda en çok stratejik önem taşıyan Kürecik Radar Üssü ile tanınır.
Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği hava sahasını gözetlemek amacıyla 1960 yılında ABD tarafından kurulan üs, Sovyetler'in dağılmasının ardından bir süre faaliyetine ara vermiş, 2010 NATO Lizbon Zirvesi kararları doğrultusunda füze savunma projesi kapsamında yeniden yapılandırılarak Şubat 2012'de tekrar faaliyete geçirilmiştir; AN/TPY-2 tipi erken uyarı radar sistemi ABD askeri personelince koordine edilmekle birlikte sistemin kontrolü NATO komutanlığına devredilmiş olup balistik füze tehditlerinin erken tespiti açısından stratejik bir rol üstlenir.”
**
İlerliyoruz. Darende’deyiz.
Şu ünlü sözü hatırlıyoruz:
“Olmayasın (veya Olamazsın) üç beldenin birinden... Darende’den, Divriği’den, Gürün’den”.
Bazen Arapgir ve Eğin/Kemaliye’nin de eklenmesiyle "beş belde" olarak anılan bu söz, kültürel bellekte ve halk edebiyatında farklı hikayelerle ve anlamlarla aktarılmaktadır:
- Zekâ, Başarı ve İnce Görüşlülük Vurgusu: Sözde adı geçen yörelerin (Darende, Divriği, Gürün, Arapgir, Eğin) insanlarının çok zeki, kültürlü, keskin anlama ve çözüm bulma yeteneğine sahip oldukları kabul edilir. Hikayelerde bu bölgelerden yetişen kişilerin sarayda, devlet yönetiminde ya da zor meselelerde gösterdikleri başarılar övülür.
- Tarihî ve Saray Menkıbeleri (Çözüm Bulma ve Padişah Diyaloğu): Çeşitli rivayetlerde, Osmanlı döneminde çözülmesi güç bir meseleyle karşılaşıldığında (veya padişahın / devlet adamlarının zor bir soru sormasında) işin içinden ustalıkla çıkan kişinin bu bölgelerden biri çıkması üzerine bu ifadenin kullanıldığı anlatılır. Benzer bir rivayet ise Mevlâna döneminde Konya'daki medreselerde okuyan ve üstün başarı gösteren öğrenciler üzerinden aktarılır.
- Olumsuz / Taşlamalı Kullanım ile Karşı Atak: Söz başlangıçta kulağa olumsuz veya tekerlemeli bir uyarı gibi ("Sakın ha o yerlerden olmayasın" anlamında) gelse de bölge halkı bunu genellikle bir övgü unsuru olarak benimsemiştir. Zaman zaman çevre kültürlerde bu durum esprili bir rekabet ve şakalaşma vesilesi yapılırken, yöre insanları da "Olamazsın" şeklinde karşılık vererek bu durumu bir üstünlük ve övünç vesilesine dönüştürmüştür.
- Kültürel Coğrafya: Malatya (Darende, Arapgir), Sivas (Divriği, Gürün) ve Erzincan (Eğin/Kemaliye) sınırları içerisinde yer alan bu yerleşim yerleri, tarihi İpek Yolu güzergahında bulunmaları, köklü eğitim gelenekleri ve yetiştirdikleri devlet adamları, alimler ve zanaatkarlarla anılmaktadır.
**
Tiryandafil:
Bilgilerimize Darende’nin eski adları ile devam edelim.
Darende, geçmişi boyunca Timelkia, Tiranda, Tiryandafil ve Derindere gibi pek çok farklı isimle anılmıştır.
Bunlar arasında halk arasında ve kaynaklarda romantik bir yere sahip olan Tiryandafil, Yunanca kökenli bir kelime olup "otuz yapraklı gül" anlamına gelmektedir. Bölgenin coğrafi yapısı, zengin bitki örtüsü, özellikle su kenarlarında yetişen gülleri ve doğasının estetiği bu ismin verilmesinde etkili olmuştur. Tarih boyunca medeniyetler beşiği olan ilçe, bu adıyla da edebi ve kültürel bellekte "Gül Şehri" olarak anılmasını sağlayacak bir mirasa ev sahipliği yapmıştır.
**
Somuncu Baba Türbesi:
Malatya'nın Darende ilçesinde, Tohma Çayı kenarında yer alan Somuncu Baba Türbesi ve Külliyesi'ni de gezmeden olmazdı. Anadolu tasavvuf tarihinin en önemli merkezlerinden biri olan bu yer, gerçekten de Türkiye'nin önde gelen inanç turizmi rotalarından biri olmayı hak ediyor.
Asıl adı Şeyh Hamid-i Veli olan, halk arasında "Ekmekçi Kado" diye de anılan Somuncu Baba'nın 14. yüzyılda yaşamış büyük bir mutasavvıf ve Osmanlı'da Bayramiliğin kurucusu Hacı Bayram-ı Veli'nin hocası olduğunu öğreniyorum. Hayatının son yıllarını burada geçirmiş ve vefatından sonra da buraya defnedilmiş.
Osmanlı döneminde gelişen, zamanla cami, misafirhane, çilehane ve sosyal yapıların eklenmesiyle bugünkü halini alan külliye, el yapımı ahşap ve taş süslemeleriyle ve estetik mimarisiyle hemen dikkat çekiyor; türbe binasının tarihi ise 1600'lü yıllara kadar uzanıyor. Tohma Kanyonu'nun sarp kayalıkları ve doğal güzellikleri arasına gizlenmiş bu kompleks; camisi, kütüphanesi, dinlenme alanları, Balıklı Göl'ü ve gözle görülür kusursuz temizlik ve bakım düzeniyle insana derin bir manevi huzur veriyor; burayı gezmek, tarihi ve manevi atmosferi solumak açısından gerçekten unutulmaz bir deneyimdi.
(Somuncu Baba Camii)
(Somuncu Baba, Darende-1)
(Somuncu Baba, Darende-2)
Es-Seyyid Osman Hulûsi Ateş (1914–1990):
Cumhuriyet döneminin mutasavvıf şairlerinden, dinî ve sosyal hizmetleriyle tanınan bu önemli ilim ve gönül insanı, Malatya'nın Darende ilçesinde dünyaya gelmiş. Hem anne hem baba tarafından soyunun, tasavvuf büyüklerinden Somuncu Baba (Şeyh Hamîd-i Velî) vasıtasıyla Hz. Muhammed'e (s.a.v.) dayandığını; ilk dinî ve temel eğitimini babası Hatip Hasan Feyzi Efendi'den aldığını, gençlik yıllarında Arapça, Farsça, mantık, tefsir ve divan edebiyatı alanlarında kendini geliştirerek dönemin klasik medrese ilimlerini tahsil ettiğini öğrendim. 1945'te aile büyüklerinin vefatının ardından Darende'deki Şeyh Hamid-i Veli Camii'nde imam-hatiplik görevine başlamış ve 1987'de emekli olana kadar bu görevi sürdürmüş; Sivaslı mutasavvıf İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak Hazretleri'ne intisap etmiş, onun vefatından sonra da çevresine ve ihvanına yönelik irşat faaliyetlerinde bulunmuş. Klasik Türk edebiyatı ve tasavvuf şiiri geleneğini 20. yüzyılda sürdüren önemli şairlerden biri olarak şiirlerinde çoğunlukla ilâhi aşk, vuslat, hoşgörü, insan sevgisi ve tasavvufi incelikleri işlemiş; Dîvân, Mektûbât ve Hutbeler gibi eserler bırakmış. "Garazsız hem ivazsız hizmet et her canlıya, kimsesizin düşkünün ayağı ol eli ol" düsturuyla hareket ederek ömrü boyunca eğitim, sağlık, imar ve sosyal yardım alanlarında pek çok çalışmaya öncülük etmiş; 1986'da tüm bu hizmetleri kurumsal bir çatı altında toplamak amacıyla Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı'nı kurmuş ve bu vakıf bugün de Darende başta olmak üzere pek çok yerde eğitim, kültür, restorasyon ve sosyal yardımlaşma faaliyetlerini sürdürüyor. Bu topraklarda böylesi bir gönül insanının izlerini görmek, geziye bambaşka bir anlam katıyor.
(Es-Seyyid Osman Hulûsi Ateş)
(Es-Seyyid Osman Hulûsi Ateş’in Türbesi)
(Somuncu Baba’dan bir özlü söz)
(Şeyh Hamid-i Veli (Somuncu Baba) ve Halil Taybi’nin Türbeleri)
**
Gürün:
Yola devam ederek Sivas Gürün’e varıyoruz.
Sivas il merkezine yaklaşık 140 km mesafede, Tohma Çayı vadisinde kurulmuştur. Doğu Anadolu ile İç Anadolu bölgeleri arasında bir geçiş kuşağında yer alır. Hititlerden Roma’ya, Selçuklulardan Osmanlı’ya kadar pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. İlçe sınırlarında tarihi kaya mezarları, antik kalıntılar ve eski yerleşim izleri bulunmaktadır. Geleneksel Gürün evleri, taş ve ahşap işçiliğinin özgün örneklerini barındıran mimari dokusuyla ilçe kültürünü yansıtır.
Yolculuğumuz Ankara’da sonlanıyor. İki gün (2-3 Ekim 2026) Ankara’da dinlenmenin ardından İzmir’e doğru yolculuğa başlıyorum.
4 Ekim 2026, pazar:
Gezinin dokuzuncu ve son günü. Doğrudan İzmir’e gitmek olmaz. Kurtuluş Savaşımız için önemli iki durağımız daha var. Biri Yıldırım Kemal.
9 Kasım 2026 tarihli N Gazete yazısında Prof. Dr. İ. Hamit Hancı hocamızın anlattığı Yıldırım Kemal’i kısaca ben de anlatmak istiyorum.
Yıldırım Kemal Tren İstasyonu:
Afyonkarahisar’ın Sinanpaşa ilçesine bağlı Yıldırım Kemal (eski adıyla Küçükköy) beldesindeki tarihi tren istasyonudur. Tren istasyonu 1890 yılında İzmir-Kasaba Demiryolu Şirketi tarafından inşa edilmiş ve 1934'te TCDD'ye devredilmiştir. İstasyon’u ziyaret etmemizin nedeni, Kurtuluş Savaşı'nda oynadığı kritik roldür.
(Yıldırım Kemal Tren İstasyonu)
**
Süvari Üsteğmeni Yıldırım Kemal (1898–1922):
Konya'daki hastanede tedavi görürken Büyük Taarruz'un başlayacağını öğrenmiş ve doktorların onayını beklemeden cepheye koşmuş; Fahrettin Altay Paşa'nın emriyle, Yunan kuvvetlerinin İzmir ile bağlantısını ve haberleşmesini sağlayan stratejik Küçükköy Tren İstasyonu'ndaki düşman birimlerini etkisiz hale getirmekle görevlendirilmiştir. Birliğiyle birlikte istasyonu savunan Yunan piyadelerine karşı başarılı bir taarruz gerçekleştiren Yıldırım Kemal; Ayaşlı Rauf, İstanbullu Selâhattin, Bayramiçli Lütfi ve Kırklarelili Azmi efendiler ile birlikte 30 er ile beraber şehit düşmüştür.
Olayın ardından Küçükköy'ün adı "Yıldırım Kemal" olarak değiştirilmiş, istasyonun hemen yanına şehitler anısına bir obelisk ve şehitlik inşa edilmiş; ayrıca Yıldırım Kemal'in babasına yazdığı, vatan sevgisini ve fedakârlık bilincini en saf haliyle yansıtan mektubu kayıtlara geçmiş ve adı İzmir'deki bazı okullarda yaşatılmıştır. Böylece Yıldırım Kemal, cesareti, görev aşkı ve vatan sevgisiyle hem Kurtuluş Savaşı'nın hem de Türk milletinin hafızasında unutulmaz bir kahraman olarak yerini almıştır.
(Yıldırım Kemal Şehitliği)
(Şehit Yıldırım Kemal’in Kabri)
**
Şehitliği geride bıraktıktan sonra yol bizi Dumlupınar’a götürüyor. Bu uzun gezimizin son durağı:
Dumlupınar Kurtuluş Savaşı Müzesi:
Dumlupınar'ı gezerken ilk kez uğradığım Kurtuluş Savaşı Müzesi, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin en kritik dönüm noktalarından biri olan Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin gerçekleştiği tarihi topraklar üzerinde kurulmuş, gerçekten anlamlı bir müzeydi. Millî Mücadele'nin zafer coşkusunu ve ruhunu yaşatmak amacıyla kurulan müze, Kültür ve Turizm Bakanlığından alınan izinle 30 Ağustos 1997 tarihinde ziyarete açılmış ve Orman ve Su İşleri Bakanlığı’na bağlı özel müze statüsünde faaliyet gösteriyor. İlçe merkezinde, Anıt Meydanı civarındaki iki katlı bir binada yer alan müzede, Kurtuluş Savaşı dönemine ve özellikle Dumlupınar Meydan Muharebesi'ne ait çeşitli silahlar, kılıçlar, askerî teçhizatlar, döneme ait fotoğraflar, orijinal belgeler ile çeşitli araç ve gereçlerden oluşan yaklaşık 139 eser sergileniyor; bu eserler, savaşın zorluklarını ve kazanılan zaferin büyüklüğünü ziyaretçiye doğrudan aktarıyor. Müzenin en güzel yanı, Dumlupınar Şehitliği, Atatürk Karargâh Evi ve İlk Hedef Anıtı gibi tarihi ve simgesel mekânlarla aynı bölgede yer alması; bu sayede bölgeyi gezenler için bütüncül bir "Millî Mücadele Tarih Rotası" oluşturma imkânı doğuyor.
Bir başka özellik de simülasyon odası: buraya girdiğinizde Dumlupınar Meydan Muharebesi'ni adeta yeniden soluyorsunuz.
Müzeyi genellikle hafta içi mesai saatlerinde (08.00–17.00 arasında) gezebiliyorsunuz; bu tarihi topraklarda o günleri yeniden solumak, insana hem hüzün hem de büyük bir gurur veriyor.
Böylece bu beşinci bölüm ile Gezi Notları yazı serimiz tamamlandı.