Prof.Dr. Toğrul İsmayıl
2022 sonrası Rus gaz akışlarının keskin biçimde azalması, Avrupa için yalnızca bir arz şoku değil, aynı zamanda yapısal bir kırılma anlamına geldi. On yıllar boyunca Avrupa, sınırlı sayıda tedarikçiye dayanan bir sistem kurmuş, maliyet etkinliğini dayanıklılığın önüne koymuştu. Bu modelin kırılmasıyla birlikte, politika yapıcılar hızlı ve zaman zaman reaktif bir şekilde alternatif arayışına yöneldi.
Bu süreçte uzun süredir konuşulan ancak çoğu zaman ikincil görülen bir hat, Avrupa enerji haritasının merkezine yerleşti: Güney Gaz Koridoru ve özellikle Trans Adriyatik Boru Hattı.
Giorgia Meloni’nin Azerbaycan ziyareti, bu dönüşümün ulaştığı noktayı açık biçimde ortaya koymaktadır.
Dönüşümün sayısal boyutu
TAP devreye girdiğinden bu yana, giderek artan bir stratejik ağırlık kazanmıştır:
-Avrupa’ya toplam gaz sevkiyatı: 57 milyar metreküpü aşmıştır;
-İtalya’ya ulaşan hacim: yaklaşık 47–48 milyar metreküp;
-İtalya’nın toplam gaz tüketimindeki payı: %15–16
-Boru hattı ithalatındaki pay: %25’e yakın.
Bu verileri bağlama oturtmak gerekirse, Azerbaycan son 10 yılda marjinal bir tedarikçiden çıkarak İtalya’nın en önemli enerji ortaklarından biri haline gelmiştir.
İtalya’nın yıllık gaz talebi son yıllarda yaklaşık 65-75 milyar metreküp bandında seyretmektedir. Bu ölçek içinde Azerbaycan gazı artık tamamlayıcı değil, yapısal bir unsurdur.
Avrupa genelinde ise Güney Gaz Koridoru yıllık yaklaşık 10-12 milyar metreküp gaz sağlamaktadır. Bu miktar, savaş öncesi Rusya ihracatıyla kıyaslandığında sınırlı görünse de, çeşitlendirme etkisi açısından orantısız derecede önemlidir.
İtalya’nın güneye yönelimi
İtalya açısından bu dönüşüm daha da belirgindir. 2022 öncesinde Rusya, İtalya’nın gaz ithalatının yaklaşık %35–40’ını karşılıyordu. İki yıl içinde bu oran keskin biçimde geriledi ve yerini şu kaynaklar aldı:
-Cezayir (TransMed hattı üzerinden)
-LNG ithalatı (özellikle ABD ve Katar)
-Azerbaycan (TAP üzerinden)
Bu seçenekler arasında Azerbaycan, önemli bir avantaj sunmaktadır: Rusya-Ukrayna savaşına doğrudan maruz kalmadan boru hattı üzerinden istikrarlı tedarik.Bu durum, İtalya’nın güney enerji hattını yalnızca bir arz kaynağı değil, aynı zamanda daha geniş bir stratejinin temeli olarak görmesine yol açmıştır.
Tüketim noktasından enerji merkezine
İtalya’nın stratejisi artık yalnızca iç talebi karşılamak değildir. Giderek artan şekilde yeniden dağıtım (redistribution) rolüne odaklanmaktadır.
Model şu şekilde işlemektedir: Gaz güneyden (Azerbaycan, Kuzey Afrika, LNG terminalleri) İtalya’ya girer. Ardından kuzeye, Avusturya, İsviçre ve ötesine aktarılır. Altyapı sınırlamaları sürmekle birlikte, ters akış kapasitesi ve bağlantı hatlarının artırılması yönünde yatırımlar devam etmektedir.
Bu süreç başarıya ulaşırsa, İtalya bir enerji tüketim noktası olmaktan çıkarak, bölgesel bir transit ve fiyatlama merkezi haline gelebilir. Bu yapıda Azerbaycan, yukarı akışta güvenilir bir sabit unsur olarak öne çıkar.
Hacmin ötesinde: güvenilirlik
Azerbaycan’dan gelen gaz hacmi, geçmişte Rusya’nın sağladığı seviyelerin altında olsa da, asıl önem taşıyan unsur öngörülebilirliktir.
TAP üzerinden gelen gaz:
-Uzun vadeli sözleşmelere dayanır
-Taşıma riskleri daha düşüktür
-Küresel LNG piyasasındaki fiyat dalgalanmalarına daha az maruz kalır
Bu özellikler, belirsizliğin arttığı bir dönemde Avrupa için kritik değer taşımaktadır.
Pragmatizmin politik ekonomisi
Giorgia Meloni’nin Bakü ziyareti, Avrupa’da giderek belirginleşen bir eğilimi yansıtmaktadır: normatif söylem ile stratejik zorunlulukların birlikte varlığı.
İtalya, Ermenistan ile siyasi ilişkilerini sürdürürken, Azerbaycan ile ekonomik bağlarını derinleştirmektedir. Bu durum, politika alanlarının ayrışması (policy compartmentalisation) olarak tanımlanabilecek bir yaklaşımı ortaya koymaktadır.
Avrupa genelinde de benzer bir eğilim gözlemlenmektedir:
-Değerler söylemi kurumsal çerçeveyi şekillendirir
-Çıkarlar ise kısa vadeli stratejik kararları belirler.
Endüstriyel derinlik: genişleyen etki alanı
Enerji, bu ilişkinin yalnızca bir boyutudur. Eni, Snam ve Leonardo gibi şirketler aracılığıyla İtalya’nın Azerbaycan’daki varlığı giderek genişlemektedir.
Bu durum, ilişkilerin ticari alışverişten kurumsallaşmış karşılıklı bağımlılığa doğru evrildiğini göstermektedir.
Sınırlar ve kısıtlar
Bununla birlikte, Güney Gaz Koridoru’nun bazı yapısal sınırlamaları vardır:
-Kapasite sınırı (mevcut ~10–12 bcm)
-Üretim artışının yatırım gerektirmesi
-LNG piyasasıyla rekabet
-Bölgesel jeopolitik riskler
Ayrıca Avrupa’nın enerji dönüşümü süreci, uzun vadede doğalgaz talebinin seyrine ilişkin belirsizlikler yaratmaktadır.
Dönüşen bir koridor...
Koridorun geleceğine yönelik bazı planlar şunlardır:
-TAP kapasitesinin 20 bcm’e çıkarılması
-Yeşil hidrojen entegrasyonu
-Orta Koridor ile bağlantı.
Bu hedeflerin gerçekleşmesi, finansman ve siyasi koordinasyona bağlı olacaktır.
Yeni bir denge...
Meloni’nin ziyareti, ani bir kırılmadan ziyade kademeli bir yeniden dengelemeye işaret etmektedir.
Avrupa artık tek boyutlu değil, çift katmanlı bir strateji izlemektedir:
-Normatif çerçeve korunur
-Ancak enerji güvenliği pragmatizmi zorunlu kılar
Sonuç: Güney hattının sessiz yükselişi
Güney Gaz Koridoru, Avrupa enerji tartışmalarında çoğu zaman LNG veya yenilenebilirler kadar öne çıkmamaktadır.
Ancak önemi başka bir yerde yatmaktadır:
Bu hat, ölçekten ziyade çeşitlendirme yoluyla kırılganlığı azaltmaktadır.
Roma-Bakü hattı, bu anlamda hacimden çok stratejik seçenek yaratma kapasitesi ile öne çıkmaktadır.
Ve belirsizliğin arttığı bir enerji çağında,
en değerli unsur belki de tam olarak budur:
seçenek sahibi olmak.