Altay Suroy Recepoğlu Yazdı: Turhan Adının Prizren’de Yaygınlığı

Altay Suroy RECEPOĞLU

Kişi adları (isimler), insanlık tarihi kadar eski bir olgudur ve hem bireysel kimliğin hem de toplumsal aidiyetin en önemli göstergelerinden biridir. Onların tarihçesi, anlamı ve önemi birkaç açıdan incelenebilir:

En eski topluluklarda isimler, genellikle doğa olaylarına, hayvanlara, bitkilere veya bireyin doğduğu koşullara göre verilirdi. Örneğin, “Güneş”, “Ay”, “Kartal”, “Yağmur” gibi adlar.

Mezopotamya, Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında isimler tanrılar, kahramanlar ve mitolojik figürlerden alınırdı.

Eski Türkler’de ad verme geleneği çoğu zaman kahramanlık, doğa unsurları, savaş başarıları veya doğum anındaki olaylarla bağlantılıydı (ör. Alp, Börü, Umay, Tarkan).

Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet’te kişi isimleri kutsal metinlerden, peygamberlerden, evliyalardan ve dini kahramanlardan türetilmiştir.

19. ve 20. yüzyılda milliyetçilik hareketleriyle birlikte geleneksel adların canlanması, Batılılaşma sürecinde ise yabancı kökenli adların yaygınlaşması görülmüştür.

İsimler, ait olunan milletin, kültürün ve inanç sisteminin bir yansımasıdır.

Çocuğa genellikle büyüklerinin, dedelerinin veya ailede önemli bir kişinin adı verilerek soy bağının devamı sağlanır.

Bir isim, bireye kişilik inşasında bilinçli ya da bilinçsiz şekilde yön verir. Psikolojide, ismin kişilik üzerinde etkisi olduğu yönünde görüşler vardır.

İsimler, dilin en eski kelimeleri arasında yer alır; çoğu zaman tarihsel kökenini korur.

Ad, kişiyi diğerlerinden ayıran en temel işarettir. Ad, hukuki, sosyal ve bireysel kimliğin ilk unsuru olarak kabul edilir.

İsim, kişinin bir topluma, dine veya kültüre mensubiyetini gösterir.

Geçmişte yaşamış önemli şahsiyetlerin adlarının çocuklara verilmesi, bir tür “hatıra yaşatma” işlevi görür.

İsimler üzerinden toplumların tarihsel hafızası okunabilir. Örneğin, bir dönemde çok kullanılan isimler o dönemin kültürel ve siyasi atmosferini yansıtır.

Bazı adlar kutsal, uğurlu ya da koruyucu kabul edilir. İsimlerin çocuğun kaderini etkilediğine dair inanç birçok kültürde vardır.

Örneğin, Türk kültüründe: Alp (yiğit), Kutlu (uğurlu), Umay (koruyucu dişi ruh), Ayşe (yaşayan, uzun ömürlü), Mehmet (Hz. Muhammed’in isminin sevgiyle söylenişi).

Arnavut kültüründe: İlir (İliryalı, köklü kimlik), Besnik (sadık), Shpresa (umut), Lule (çiçek).

Batı kültüründe: Sophia (bilgelik), Alexander (insanların koruyucusu), Victoria (zafer).

Kişi adları yalnızca “bir çağırma aracı” değil; kültürlerin, inançların, dillerin ve tarihsel süreçlerin canlı bir yansımasıdır. Her isim, ait olduğu toplumun tarihinden ve değerlerinden bir iz taşır. Bu nedenle kişi adları sosyoloji, tarih, dilbilim, antropoloji ve psikoloji açısından önemli bir araştırma alanıdır.

Prizren, Osmanlı döneminde Rumeli’nin önemli kültür merkezlerinden biri olduğu için ad verme geleneği hem İslamî hem de Türkî unsurlar taşımıştır.

Kur’an’da geçen Yasin ve İbrahim, Musa, Yunus, Yusuf gibi peygamber isimler çok yaygındır. Mehmet, Mustafa, Ali, Hüseyin, Fatma, Ayşe, Hatice gibi Osmanlı etkisinden gelen isimler de yaygındır.

Şehirde yaygın olan tekke ve tarikat etkisinde olan ailelerde şeyhlerin, velilerin ve evliyaların adları da çocuklara konulurdu (Şemseddin, Sinan, Niyazi, Halveti, İsmail, Kadri, Derviş vb.).

16. yy’da yaşamış, Suzi Çelebi, Şair Nehârî, Mümin gibi Prizrenli şahsiyetlerin isimleri sonraki kuşaklarda yaşatılmıştır.

Bunların dışında soyun devamlılığını ve ataların anısını yaşatma amacıyla çocuğa genellikle dedesinin ya da ailede önemli bir büyüğünün adı verilirdi.

Gülten, Gonca, Yasemin, Canan, Bahar, Sevdiye, gibi doğa ve duygu adları da yaygındır.

Prizren Türklerinde çifte ad verme yeni dönemde sık görülen bir gelenek değildir. Bir isim dini kökenli olurken (Mehmet, Ali, Ayşe), diğeri yerel ya da kültürel kökene dayanır (Mesut Ali, Nurgül Ayşe gibi).

Bazı durumlarda koruyucu adlar (“zor adlar”) da çocukların yaşaması için verilirdi. Mesela “Karabaş”, “Topal”, “Derviş”, “Kurtiş” gibi isimler kötü ruhları aldatmak amacıyla konulurdu.

Sosyal ve Psikolojik anlam açısından isim, aile için bir toplumsal aidiyet göstergesiydi: “Bu çocuk Türk’tür, Müslümandır” anlamı taşırdı.

İsimler aynı zamanda bir dua idi. Örneğin: “Mesut” (mutlu olsun), “Nurgül” (ışıklı, güzel olsun), “Ahmet” (övgüye değer olsun).

Prizren’de isimler, bireyleri sadece tanımlamak için değil, aynı zamanda ailelerin kültürel kimliğini korumak için bir araç olmuştur.

Yugoslavya döneminde resmî kayıtlarda Arnavutça ve Sırpça imlalar kullanıldığı için isimlerde farklı yazılışlar ortaya çıkmıştır. Örneğin: Mehmet → Mehmed, Nurgül → Nurgjyl.

Günümüzde hem klasik Türk isimleri (Mustafa, Ayşe, Ahmet) hem de modern isimler (Deniz, Ece, Taner) tercih edilmektedir. Ayrıca, Arnavutça isimlerle Türkçe isimlerin birleşimi sık görülür.

Diaspora etkisiyle Türkiye, Almanya veya İsviçre’ye göç eden Prizrenlilerde yeni kuşaklara hem modern hem geleneksel isimler veriliyor.
Prizren’de ad verme geleneği dinî, kültürel ve ailevi boyutları olan zengin bir gelenektir. Bir isim, hem bireysel kimliği, hem aile bağlarını, hem de toplumun Türk-İslam kimliğini koruma aracıdır.

Kosova İstatistik Ajansının çevrim içi aracı “NameSearch/EmërKërkim” “İsmini Ara”, Agjencia e Statistikave të Kosovës, https://ask.rks-gov.net/NameSearch) belirli bir adın kaç kişi tarafından taşındığını ilçelere göre de gösteriyor. 1923 yılından itibaren 2021 yılına kadar Kosova’da 178, Prizren’de 65 çocuğa Turan ismi verildiği görülüyor. 2024 yılında yapılan Nüfus sayımlarına göre Kosova’nın genel nüfus sayısı 1.602,515 kişi iken Türk nüfus sayısı 19.419’dur. 147.428 kişiden oluşan Prizren belediye nüfusu içinde Prizren kentinin 84.720 nüfusunun 9.819’u Türktür.

Kosova Türkleri arasında “Turan” erkek ismi yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Özellikle 1923 yılından itibaren Yugoslavya döneminde doğan çocuklara, millî bilinç vurgusuyla Turan, Oğuz, Alp, Bilge, Ertan gibi Türk kültürüne dayalı isimler verilmiştir.

Bugün hâlâ Prizren, Mamuşa, Priştine gibi bölgelerde Turan ismi taşıyan çok sayıda kişi vardır.

Arnavut toplumunda “Turan” ismi az da olsa vardır. Burada daha çok İslamî–Osmanlı geçmişiyle bağlantılı bir tercih olarak görülür.

Özellikle şehirli Arnavut ailelerde, Türklerle kültürel yakınlıktan dolayı “Turan” ismine rastlanır.

Kosova genelinde belediyelere göre Turan adını taşıyanların sayısı:

Yıllara göre bu ismi taşıyanların listesi şöyledir:

Turan, Türan, Turhan, Türhan, Tyran, Tyrhan olarak kaydedilen isimlerin tümü Turhan’nın farklı alfabe ve telaffuz etkilerinden doğmuştur ve böyle devam etmektedir. Osmanlıca, Türkçe, Arnavutça, Sırpça ve Latin harfli yazımlar isimlerin farklı şekillerde kayda geçmesine sebep olmuştur.

Bu yüzden 2021 yılına kadar Kosova genelinde Turan olarak 26, Tyran olarak 6, Turhan olarak 37, Türhan olarak 17, Türan olarak 5, Tyrhan olarak 17 kişi ve Turay olarak 1 kişi kütük kayıtlarında kayıtlıdır.

Prizren ve genel olarak Kosova’daki Türk kültüründe Turan / Türhan adlarının hem tarihsel hem de kültürel bir yükü vardır. Bu isimler sadece bireysel değil, aynı zamanda kolektif kimliğin bir yansımasıdır.

Turan (erkek, nadiren kadın adı) – doğrudan “Turan ülkesi” göndermeli, sembolik bir Türk dünyası adıdır. Kökeni Eski Türkçedir. Orhun Yazıtları ve İran kaynaklarında geçer. Fars edebiyatında ve özellikle Firdevsî’nin Şehnâme’sinde, “Turan” kelimesi İranlıların kuzeyindeki Türk topluluklarının yaşadığı ülke anlamına gelir.

Zamanla “Türklerin ülkesi / Türklerin vatanı” olarak simgesel bir anlam kazanır.

Milliyetçi söylemde “Türklerin tarihî ve ideal yurdu”nu ifade eder.

Türhan / Turhan kökeni yine Türkçedir. “Han” eki, hükümdar, bey, önder anlamı taşır. Türhan → “Türklerin hanı / Türklerin önderi” demektir.

Osmanlı tarihinde de bu isim görülür: Örneğin. Kösem Sultan’ın oğlu IV. Mehmet’in annesi Turhan Sultan (17. yy) gibi. Prizren’de de bir kadın bu ismi taşımaktadır.

Osmanlı döneminde “Türhan” adı daha çok kullanılmıştır. Çünkü Osmanlı’da “han” eki güçlü ve soylu bir unvan sayılırdı.

19. yy – 20. yy başında Milliyetçilik çağında “Turan” adı, özellikle Osmanlı aydın çevrelerinde “Türk birliği” ve “ortak ata yurdu” anlamıyla daha fazla rağbet görmeye başladı. Bu etki Rumeli’ye, özellikle Prizren gibi kültür merkezlerine yansıdı.

Yugoslavya dönemi (20. yy) Kosova Türkleri arasında “Turan / Türhan” adlarının verilmesi, hem Türk kimliğini koruma hem de millî bilinci aktarma aracı oldu.

Resmî kurumlarda Arnavutça ve Sırpça formlar (Tyran, Tyrhan) ortaya çıktı.

Kosova’da Türklerin yaşadığı yerlerde Türkçe eğitim verilecek okullarda sınıfların açılması için 21 Mart 1951 yılında çıkan karardan sonra özellikle Türk edebiyatı ve kültürel etkilerle Balkan Türkleri arasında Turan fikri yaygınlaştı. Tarihte Turan Türklerin ülkesi, kökü, ideal vatanı idi.

Bu nedenle birçok aile, oğullarına Türk kimliğini yansıtan sembolik bir isim vermeyi tercih etmiş olabilir.

Günümüz Prizren’nde aileler çocuklarına “Turan” adını vererek hem ata yadigârı bir isim yaşatıyor hem de kimlik bilincini koruyor olmaktadır. Bazı aileler dedelerinin adını torunlarına olarak vererek “Turan” geleneğini yeniden yaşatıyor.

Osmanlı sonrası dönemde, özellikle Yugoslavya yıllarında Türk kimliğini kaybetmeme bilinciyle bu isim çok önem kazandı.

Dedelerin, ataların adını yeniden vermek, kökü canlı tutmak, “Turan” adı, Türk dünyasının birliğini sembolize ettiği için genç kuşaklara verilerek birlik ve dayanışmayı, bir “kolektif aidiyet” oluşturmak gerektiği mesajını taşır.

“Türhan” formu, “önderlik, hanlık” çağrıştırdığı için özellikle erkek çocuklara tercih edilir.

Prizren’de ve genel olarak Kosova Türkleri arasında Turan / Türhan adları, sıradan bir isim değil, aynı zamanda bir kimlik manifestosudur.

İsimlerin Etimolojisi ve Anlamı

Turan: Eski Türk coğrafi-mitolojik adı, “Türklerin yurdu” anlamındadır.

Turhan / Türhan: “Güçlü, yiğit, asil han” anlamı olan; Türkçe + Farsça birleşik kökendir.

1968–1969: Yugoslavya’da görece serbestleşme, Priştine’de (Kosova) Türkçe “Tan” gazetesinin yayınlanmasına başlamasıyla Türkçe adların çoğalmasına neden olmuştur.

1974: Türkçe’nin anayasal düzeyde tanınması, kültürel özgüveni artırmıştır.

Bu yıllarda anne-babaların çocuklarına Türk kimliğini yansıtacak isimler de verme motivasyonuna neden olmuştur.

Kimi ailelerde “Turan”ın ideolojik/ülkücü çağrışımı, kimilerinde “Turhan”ın Osmanlı-Türk geleneğine bağlı anlamıdır.

“Turhan” adı, Prizren Türklerinin kimliğini, tarihsel hafızasını ve aidiyetini yansıtan bir semboldür.

Bugün de Türkçe kimlik adlarının farklı biçimlerde yaşaması, çok kültürlü Balkan yapısında Türk varlığının izlerini sürdürmektedir.

Bugünkü Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve kuzey Afganistan’ı kapsayan geniş bir coğrafya olan Turhan “Türkistan” ve son dönemlerde daha çok Orta Asya olarak adlandırılmaktadır.

“Türkistan”: Kelime olarak Farsça kökenlidir. “Türk” + “-istan” ekinden gelir. Bölgedeki Türk halkının etnik kimliğini ifade eder. İstan: Farsça “yer, ülke” anlamında bir ektir.

Türkistan: “Türklerin yurdu” veya “Türklerin ülkesi” anlamına gelir.

“Turhan”: Bazı kaynaklarda “büyük Türk” veya “yüce lider” anlamına gelir. Ayrıca Orta Asya’da bazı bölgelerin, özellikle bozkır ve ova alanlarının tarih boyunca “Turhan” veya “Turfan” gibi isimlerle anılması, bölgenin tarihî ve kültürel önemini vurgular. Bu bölge, tarih boyunca Türk boylarının ve kavimlerinin yoğun olarak yaşadığı bir merkezdir. Bu yüzden adlar, bölgenin “Türk yurdu” olduğunu belirtmek için seçilmiştir.

Turhan’ın coğrafi önemi:

Orta Asya bozkırları ve ovaları, göçebe yaşam, ticaret yolları (İpek Yolu gibi) ve stratejik geçitler açısından önemlidir.

Orta Asya’yı ifade eden farklı dönemlerdeki adlar (Türkistan, Turan, Turfan, Turhan Ovası) aynı kültürel ve etnik mirası yansıtır.

“Turan” kavramı da bazen “Türklerin yaşadığı geniş bozkır” anlamında kullanılmıştır; bu da aynı coğrafyayı farklı dönemlerde farklı adlarla ifade etmeye bağlanabilir.

Tarih boyunca bölgenin adı değişmiş, ama Türk kimliği ve kültürü sürekli vurgulanmıştır.

Turan / Turhan / Türkistan isimleri hem coğrafi hem kültürel-historik anlam taşır:

Turan/Turhan → Bozkır, geniş ova, göçebe yaşamı.

Türkistan → Türklerin yurdu, yerleşim ve kültür merkezi.

Sarı Saltuk, Ahmet Yesevi’nin öğrencilerinden biri olarak 13. yüzyılda Balkanlar’a, özellikle bugünkü Kosova, Arnavutluk, Makedonya, Bosna ve Romanya gibi bölgelere gelmiş ve hem İslam’ı hem de Türk kültürünü yaymış bir halk önderidir. Onun etkisi, sadece dini değil, aynı zamanda kültürel ve sosyal düzeyde de hissedilmiştir.

Turan Dilleri

20. yüzyıl dilbiliminde “Turan dilleri” adı, Türk ve Moğol dillerini tanımlamak için kullanılmıştır. Daha geniş anlamda ise, Turan’dan geldiklerine inanılan (Skitler, Hunlar, Avarlar, Finler, Macarlar gibi) veya Asya kökenli olup birbirine benzeyen diğer diller için de bu ad kullanılmıştır.

Günümüz dilbiliminde ise bu diller genellikle Ural-Altay dilleri ya da Altay dilleri olarak adlandırılır.

Prizren özelinde ise Sarı Saltuk ve Ahmet Yesevi’nin diğer müritleri bu bölgede tekkelerin kurulması için zemin hazırlamış, İslamî kültürü yerel halkla buluşturmuş ve Türkçe isimleri yaygınlaştırmışlardır.

“Turhan” adı, kökeni Türk ve “Turan/Türk” ile ilişkilidir. Sarı Saltuk’un bölgeye taşıdığı Türk kültürü ve İslamî gelenekler, çocuklara Türkçe isimler verilmesinin hem manevi hem kültürel bir altyapısını oluşturmuş olabilir.

Özellikle Osmanlı döneminde Türk isimlerinin ve Ahmet Yesevi-Saltuk kültürünün etkisiyle bu tür isimlerin daha da yaygınlaştığını söylemek mümkündür. Sarı Saltuk’un bölgeye gelmesi ve İslam-Türk kültürünü tanıtması, Turhan gibi isimlerin Prizren’de çocuklara verilmesinde dolaylı da olsa bir etkendir. Ancak isimlerin yaygınlaşmasında Osmanlı idaresi, aile gelenekleri ve yerel kültürel tercihlerin de büyük rol oynadığını unutmamak gerekir.

Ahmet Yesevi: Orta Asya’da, özellikle Türkistan’da yaşayan, halk arasında tasavvufu yaygınlaştıran bir sufi âlimdir. Onun öğretisi Türk dilini ve kültürünü İslamî değerlerle birleştirir.

Osmanlı’nın Balkanlar’a hâkim olmasıyla birlikte Türk dili ve kültürü daha da güçlenmiştir.

Türkçe isimler hem idari belgelerde hem de günlük hayatta yaygınlaşmıştır.

Prizren Örneği:

Osmanlı döneminde şehir önemli bir idari ve kültürel merkez olmuştur.

Camiler, medreseler ve tekkeler sayesinde Ahmet Yesevi-Saltuk etkisi devam etmiştir.

“Turhan” gibi isimler hem soy bağı hem de kültürel kimlik göstergesi olarak tercih edilmiştir.

Aileler, hem dini bağlılık hem de Türk kimliğini vurgulamak için çocuklarına Türkçe isimler vermiştir.

Ahmet Yesevi-Sarı Saltuk kültürü, bu tercihleri meşrulaştıran bir manevi ve kültürel altyapı oluşturmuştur.

Özellikle erkek çocuklarında “Turhan” gibi isimler hem tarihî hem de kahramanlık/soyluluk çağrışımı taşır.

Sarı Saltuk’un Prizren’e gelişi ve İslam-Türk kültürünü yayması, “Turhan” gibi isimlerin ortaya çıkışını doğrudan sağlamasa da, dolaylı bir biçimde kültürel ve manevi zemini hazırlamıştır.

Bu isimlerin yaygınlaşmasında Osmanlı idaresi ve ailelerin Türk kültürü ile kimlik vurgusu yapma eğilimi belirleyici olmuştur. Yani Prizren’de “Turhan” adı, hem tarihî Ahmet Yesevi-Saltuk etkisi hem Osmanlı kültürel yönetimi, hem de ailelerin geleneksel tercihleriyle güçlenmiştir.

O yıllarda Türkiye’de ve Balkanlarda Turan ideali tekrar gündeme gelmişti. Radyo, gazete ve edebiyat üzerinden “Türk birliği” düşüncesi Prizren’deki aydınlar arasında yankı buldu. Bu da isim tercihlerini etkiledi.
1974 yılında Kosova’da kabul edilen Anayasa ile çoğunluğu oluşturan topluluklara ve azınlıklara daha geniş kültürel haklar tanındı. Prizren’de Türklerin kendi kimliğini daha rahat yaşaması sonucu, Türklüğü ve kökü hatırlatan isimler yeniden yoğun biçimde kullanılmaya başlandı.

1970’lerde Kosova Türkleri Türkiye ile kültürel ilişkilerini daha fazla pekiştirdi. Türkiye’den gelen kitaplar, dergiler ve filmler Türk isimlerini yeniden cazip kıldı. “Turhan” adı hem klasik bir Osmanlı-Türk ismi hem de millî bilinci ve kimliği savunma sembolü olduğu için öne çıktı.

1980–89 yılları, aynı zamanda Prizren’de Türklerin kültürel kurumlarını (tiyatro, dernek, yayıncılık) yeniden canlandırdığı dönemdir. Çocuklara verilen isimler bu ruhun bir parçasıydı. “Turhan” adının bu yıllarda artması, sadece beğeni değil, aynı zamanda sessiz bir direnişin sembolüdür.

1962, 1963, 1971, 1972 ve 1973 yıllarında Turhan adının en çok verilmesinin nedeni, Kosova Türklerinin o dönemde yaşadığı kimlik baskısı ve ardından gelen kültürel uyanıştır.

1951 yılında Türkçe eğitim hakkının kazanılması, 1974’lerin başında Yugoslavya Anayasası’nın getirdiği yeni özgürlükler, bu ismi bir Türk kimliği sembolü haline getirmiştir.

Osmanlı dönemi: Türkler Arap harfli Osmanlıca ile yazıyordu. Burada ad genellikle طُرحان (Turhan) veya طوران (Turan) şeklinde geçerdi.

Yugoslavya döneminde Resmî yazışmalarda Sırpça (Kiril) ve Arnavutça (Latin) alfabeler kullanıldı.

Bu alfabelerde Türkçe “ü” ve “h” seslerini karşılamak her zaman kolay olmadığından, adlar farklı biçimde kaydedildi.

Örneğin:

Türhan → Tyrhan (Arnavut Latin yazımında “ü” yoktu, “y” ile ifade edildi).

Turan → Tyran (aynı sebeple).

Bugün: Türkçe Latin alfabesiyle yazım oturdu, ama eski resmî belgelerdeki varyantlar hâlâ yaşıyor.

Türkçede ü sesi varken, Arnavutçada bu ses yoktur. Dolayısıyla “Türhan” → “Turhan / Tyrhan” gibi dönüşümlere uğramıştır.

Bazı bölgelerde “u” ile “ü” birbirine yakın söylendiği için yazıya da böyle yansımıştır.

Örneğin 1974 Kıbrıs çıkartmasından başlayarak Kosova’da çocuklara Ecevit adının verilmesi başladı. Türkler ECEVİT, Arnavutlar çocuklarının adlarını kendi alfabelerine göre EXHEVİT veya EGJEVİT, Boşnaklar ve Sırplar Edzevit veya Edjevit olarak kaydetmeye – yazdırmaya başladılar. Çünkü Türkçe’deki “c” harfi