Prof.Dr.İ.Hamit Hancı

Merkezi Lizbon da olan Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı “EUDA” 21.05.2026 tarihinde mini bir rehber yayımlayarak, çift hastalığı (dual disorders/çift bozukluklar) olan kişiler için entegre/bütünleşik bakım ihtiyacını vurguladı.

Birlikte ortaya çıkan ruh sağlığı ve madde kullanımı bozuklukları, Avrupa'da politika ve hizmet planlaması için ciddi bir endişe kaynağı. Bu durum daha koordineli bakım sistemlerini gerekli kılıyor.

Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı (EUDA) Dual disorders: health and social responses adlı mini rehber şeklindeki yayında Ruh sağlığı bozuklukları ile madde kullanımı bozukluklarının nasıl etkileşime girebileceğini, teşhis, tedavi ve iyileşmeyi zorlaştırabileceğini inceledi.

Ruh sağlığı ile madde kullanımı arasındaki ilişki her zaman net değildir. Bu iki bozukluk örtüşen risk faktörlerini paylaşır ve genellikle birlikte ortaya çıkar. Ancak, bu yollar ruh sağlığı bozukluğunun türüne, kullanılan maddelere, kullanım alışkanlıklarına ve diğer sosyal ve çevresel faktörlere bağlı olarak değişir.
Çift bozukluklar, aynı bireyde ruh sağlığı ve madde kullanımı bozukluklarının birlikte ortaya çıkmasıdır ki , aynı anda, ardışık veya bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Anksiyete, kişilik ve psikotik bozukluklar, madde kullanımı sorunlarıyla sıkça ilişkilendirilen ruh sağlığı durumları arasındadır. Alkol, opioidler, kokain, esrar ve sakinleştiriciler ise çift hastalıklarla en sık ilişkilendirilen maddelerdir. Gençler, gözaltı ortamlarındaki bireyler, evsiz bireyler ve travmadan etkilenen kadınlar özellikle savunmasız görülür durumdadır

Rehbere göre, Bazı durumlarda, bir bozukluk diğerinin gelişme veya şiddetlenmesi olasılığını artırabilir. Ruh sağlığı sorunları madde kullanımı bozukluklarına yol açabilir ve madde kullanımı zihinsel sağlık sorunlarını tetikleyebilir. Örneğin, depresyon yaşayan kişiler duygusal acılarıyla başa çıkmak için uyuşturucu kullanabilirler. Benzer şekilde, travmatik olaylar yaşamış bireyler, rahatsız edici anıları veya duyguları azaltmak için madde kullanımına yönelebilirler. Zamanla, düzenli uyuşturucu kullanımı beynin çalışma şeklini de etkileyebilir; bu da ruh sağlığı sorunları geliştirme riskini artırabilir veya mevcut sorunları (depresyon, anksiyete ve psikoz gibi durumlar dahil) kötüleştirebilir (Sweileh, 2024).
Çift bozukluklu bireyler genellikle daha yoğun zorluklar yaşarlar, tedaviye daha az yanıt verir, daha sık nüks ederler ve sadece bir bozukluğu olanlara göre hastane bakımına daha fazla ihtiyaç duyarlar.
Rehbere göre ; Çift bozukluklar Madde kullanımı sorunları olan kişiler arasında çok yaygındırlar. Kötü sağlık sonuçları ve sosyal dışlanma ve ötekileştirme riskini arttırırlar. Bunlar, tanı, tedavi ve rehabilitasyonu zorlaştırabilecek karmaşık, döngüsel etkileşimlerdir.
Entegre bakım; ruh sağlığı ve madde kullanımı bozukluklarının birlikte tedavisini içermektedir. Koordineli hizmetler ise psikiyatrik bakım, ilaç, bağımlılık tedavisi ve sosyal desteğin birleştirilmesi şeklindedir.
Kapsamlı yaklaşım; erken tespit, değerlendirme, kişiselleştirilmiş planlar ve nüks önleme için sürekli destek olarak belirlenmiştir.
Genel olarak, Avrupa ülkeleri arasında çift bozukluklara yanıt vermek için kullanılan yaklaşımlarda önemli farklılıklar vardır. Çoğu ülke, çoğunlukla entegre bakım hizmeti konusunda sınırlı kapsama sahiptir.
Bu bozuklukların birlikte ortaya çıkması, yönetiminin karmaşıklığı ve etkilenen bireyler için kötü sonuçlarla ilişkilendirilmesi nedeniyle büyük bir zorluk oluşturur.
Çift hastalığı olan kişilerde intihar düşüncesi ve intihar görülme oranı daha yüksek, insan bağışıklık yetmezliği virüsü (HIV), hepatit B virüsü (HBV) ve hepatit C virüsü (HCV) gibi enfeksiyonlarla ilişkilendirilen yüksek riskli davranışlara girme eğilimi daha yüksektir ve işsizlik, evsizlik ve ceza adalet sistemiyle temas oranları daha yüksektir (HSE, 2023; Volkow ve Blanco, 2023).
Avrupa tedavi ortamlarındaki çalışmalar, madde kullanımı bozukluğu olan kişilerin %42 ile %90'ının aynı zamanda birlikte ortaya çıkan bir ruh sağlığı bozukluğu da olduğunu veya yaşadığını tahmin etmektedir. Rakamlar tedavi ortamı ve popülasyona göre değişmektedir (EMCDDA 2015; UNODC 2022). Buna karşılık, ruh sağlığı hizmetlerine katılan ağır ruhsal hastalıkları olan kişilerin %30 ila 50'sinin aynı zamanda madde kullanımı bozuklukları da olduğu tahmin edilmektedir (HSE 2023). Genel olarak, bu alandaki mevcut yaygınlık araştırmalarında önemli boşluklar bulunmaktadır.
Avrupa bu durum karşısında kendini bu kadar yetersiz hissederken biz nasıl önlemler alıyoruz. Bunu çok iyi irdelemek lazım.