Doğan Satmış

Doğan Satmış

Yazar

"Ne maske ne yasak ne kapalı okul ne de endişe" Korona’yı yasak koymadan yenen İsveç’ten notlar

A+A-

Bütün dünya korona virüs ile yatıp kalkarken, bir ülke var ki, tamamen farklı bir durumda ve psikolojide. 

Burası İsveç. 

Bu ülke, pandemi başladığından beri ne sokağa çıkma yasağı ilan etti ne okulları kapadı ne maske zorunluluğu getirdi ne de halka korku pompalandı. Hiçbir şey yapılmadı. Sadece “hijyene dikkat edin, elinizi yıkayın, biraz mesafeli durun” dediler o kadar.

Peki sonuç nasıl mı oldu?

Bir gazeteci olarak bunu gidip yerinde incelemeyi çok isterdim. Ama bir Euro 9 Türk Lirası’na yaklaşmışken, emekli bir gazeteci olarak gidip bunu inceleme olanağım pek yok. Bunu benim yerime İngiliz Daily Mail Gazetesi muhabiri Dominic Sandbrook yaptı. İngiliz meslektaşım, İsveç’e gitti, izlenimlerini gazetesinde uzun bir haberle kaleme aldı. Ben de onun notlarını sizin için Türkçeye çevirdim. İsteyen İngilizcesine de bakabilir tabii ki. Dominic doğal olarak ülkesi İngiltere ile İsveç’i karşılaştırmış, onun İngiltere dediği yerleri siz Türkiye diye okuyabilirsiniz. 

İşte Dominic’in kaleminden İsveç’in korona ile mücadelesi:

“Korona virus nedeniyle İngiltere ekonomisi 2020’nin ilk üç ayında yüzde 20 küçüldü. Bu ABD ve Almanya gibi diğer sanayi ülkelerine göre çok daha kötü bir düşüş oldu. Uzmanların çoğu, İngiltere Merkez Bankası'nın işsizliğin yıl sonuna kadar 2,5 milyonu bulacağını öngördüğünü hatırlatıyor, dolayısıyla en kötüsünün henüz gelmediğine inanıyor. Ve belki bu bile çok iyimser olabilir.

Korkunç tahminlere, ekonominin yine çalışır duruma gelmesine olan ihtiyaca, ölüm oranlarındaki düşüşe ve hastaneye yatanların sayısındaki azalmalara rağmen, İngiltere'nin bazı bölgeleri hala kötü bir felçle boğuşuyor.
Şehir merkezleri terk edilmiş halde, banliyö trenleri boş ve sadece çok az sayıda personel ile çalışan ofisler açık. Sonuç olarak, sayısız dükkan, bar, restoran ve kafe yeniden açılma zahmetine girmedi ve belki de bir daha hiç açılmayacak.

İngiltere’de tüm bunlar yaşanırken, iki hafta önce, 3 Ağustos’ta, İsveç'in başkenti Stockholm'e giden uçağa ailemle bindim ve orayı görmeye gittim. Çünkü bizim ülkelerde bu olumsuzluklar yaşanırken, İsveç yöneticileri ilk günden beri dükkanları, ofisleri baştan sona açık tutmuş, çocukların okula gitmesi konusunda ısrar etmiş ve hala maskeyi zorunlu hale getirmemişti.

Yine de endişeliydim. Çünkü bazıları, özellikle sol çevrelerde, İsveç'e distopik bir afet bölgesi olduğu algısı vardı, sanki sokaklar gömülmemiş cesetlerle doluymuş gibi bu ülkeye saldırıyorlardı.

İsveç’in korona virüs stratejisinin mimarı Anders Tegnell adında yumuşak huylu bir devlet epidemiyoloğu, Avrupa'nın en tartışmalı adamlarından biri haline gelmişti. Başından beri, zorunlu sokağa çıkmanın zaman kaybı olduğunda ısrar eden Tegnell, İsveç'in bir pandemi için köklü bir planı olduğunu ve buna bağlı kalacağını söylemişti.

İnsanlar duyarlı olmalı, ellerini yıkamalı, toplu taşıma araçlarından uzak durmalı ve güvenli bir mesafede durmalı, ama hepsi bu kadar.

Ona göre okulları kapatmak 'anlamsızdı'; sınırları kapatmak ‘gülünçtü’: maskeler büyük ölçüde zaman kaybıydı; mağazalar ve restoranlar açık kalmalıydılar.

Onunla görüşenler, İsveç'in Almanya, Fransa ve İngiltere'yi kilitlemek için neden takip etmediğini sorduğunda, Bay Tegnell'in sağlam bir cevabı vardı. Diğer ülkeler, "paniğe kapıldı" diyordu. Ancak panikleme İsveç tarzı değildi.

Virüs yayılırken, ölüm oranları artarken ve İtalya ve İspanya'daki hastaneler bunalmışken, İsveç yine aynı silaha sarılıyordu: 

Yasak ilan etmek YASAK.

Sonuçlar mükemmel değildi. Stockholm'e indiğimde, ölüm oranları yüz binde  neredeyse 57 idi, bu da komşu İskandinav ülkelerinden çok daha kötüydü. Ama yine de İsveç'in ölüm oranı, Belçika (yüzbinde 87), İspanya (62), İngiltere (62) ve İtalya'dakilerden (58) hala daha düşüktü, ki bu ülkelerin hepsinde sokağa çıkma yasağı uygulandı. (Türkiye’deki ölüm oranı yüz binde 23)

Peki ben ne yaptım? Bu çok kolay. İngiltere'nin olumsuzlukları, paranoyaları, inlemeleri ve tartışmalarından sonra İsveç’te marketleri dolaştım. Bize göre her şey çok daha pahalı ama, yine de dükkanların dışında kuyruk yoktu, maskeler yoktu, genel olarak atmosfer rahattı.

Ve oğluma dondurma almak için kuyruğa girdiğimde, evimdeki yaşadıklarım aklıma geldi, çelişki beni şaşırttı. Çoğu insan gibi, sokak yasaklarının bu kadar uzun süreceğini ya da sonuçlarının bu kadar felaket olacağını hiç düşünmemiştim.

Hava güzeldi, parklar ve kafeler güneşin tadını çıkaran ailelerle doluydu. Belki dükkanlar bir yıl öncesine göre biraz daha sessizdi; ama yeterince meşguldüler. Restoranlar öğle yemeği için hazırlanıyordu; insanların ruh hali rahat ve mutluydular. Ve hiç kimse - evet, hiç kimse - maske takmıyordu.

Arabamız beş metre yakınına geldiğinde kimse dehşet içinde geri çekilmedi. Bugünlerde İngiliz süpermarketlerinde kural haline gelen, koridorda başka biri ile karşılaşınca kimse yolunu değiştirmedi.

İsveçliler için yaz hayatı normal bir şekilde devam ediyor. Belki de insanlar yabancılara normalde yapacaklarından biraz daha fazla mesafe veriyor - ama o kadar mantıklı, o kadar sağduyulu ki, zar zor fark ediyorsunuz.

Muhteşem Stockholm adalarında kano yapmaya gittiğimizde rehber, yabancı turist sayısı düşmesine rağmen buraların hafta sonları tamamen dolu olduğunu söyledi.

Benzer şekilde güzel bir ada olan Gotland'ı ziyaret ettiğimizde, tatil sezonu tüm hızıyla ilerliyordu. Restoranlar doluydu ve yer bulmak için genellikle bir rezervasyona ihtiyaç vardı. Evet, girişte el dezenfektanı teklif edildi ama o kadar.

İsveçlilerin çoğu mükemmel İngilizce bildiğinden, sık sık insanlara tüm bunları ne yaptıklarını sorduk. Ve cevaplar hep aynıydı.

Evet, virus için üzgünler ama istisnasız yasaklar olmadığı için mutlular.

Stockholm'e vardığımız 3 Ağustos günü, sadece bir İsveçlinin Covid-19'dan öldüğü bildirildi. Ertesi gün ölü sayısı üçtü. Ertesi gün 13'tü; sonra altıya düştü.

Öyleyse mesela benim memleketim İngiltere, İsveç örneğini takip etmeli mi?

Gerçi İngiltere'nin nüfusunun neredeyse 70 milyon iken İsveç'in on milyonuna göre daha yoğun. Belki de geçici de olsa İngiltere’de bir süreliğine yasaklara ihtiyaç olurdu. 

İlk üç ayda, İsveç ekonomisi yaklaşık yüzde 9 küçüldü -İngiltere’dekinin yarısından az. Çocuklarımız evde kaldı; onlarınki okula gitti. İşlerimiz kapandı; onlarınki açık kaldı. Sosyal ve kültürel yaşamımız durma noktasına geldi; onlarınki devam etti - bazı makul kısıtlamalarla.

İsveçli bilim adamları bir plan hazırladılar ve hükümetleri bunu sakince izledi.

Taktiklerine yönelik uluslararası eleştiri arttığında bile, İsveç sakin kaldı. Planı yapan epidemiyolog Tegnell paniklemenin, kalabalığı memnun edecek jestler yapmanın ve ekonomik intihar etmenin bir anlamı olmadığını tekrar tekrar tekrarladı.

Belki de Bay Tegnell’in yaklaşımı işe yaradı çünkü İsveçliler ciddi, mantıklı, yasalara saygılı, bireysel sorumluluğa inanan ve kendi kendilerine davranacaklarına güvenilebilecek bir grup.

Bunu yine buradaki sahnelerle karşılaştırın: önce panikle tuvalet kağıdı satın alımı; sonra süpermarket koridorlarında ve otoparklarda yaşanan yumruklar; Güney Sahili plajlarındaki absürt kalabalıklar; hatta bir pandeminin rant ve çılgınlık için ideal bir zaman olduğunu düşünen 'ırkçılık karşıtı' anarşist çeteleri bile.

Britanya'daki ölü sayısı ne kadar trajik olsa da ilk tahmin olan kötümser bir tahmin olan 250 bine yaklaşmadı.  Hatta ölüm oranı aylardır düşüyor - Nisan ayındaki zirveden bu yana yüzde 95 düşüş yaşandı. Koronavirüs zayiatı artık grip ve zatürree kaynaklı ölümlerden altı kat daha düşük. 31 Temmuz'a kadar olan haftada İngiltere ve Galler'deki ölümlerin sadece yüzde 2,2'si Covid'den kaynaklandı.

Çocuklar virüsten musdarip görünmüyor veya çok fazla yaymıyor. İngiltere'de Covid'den yalnızca bir sağlıklı çocuğun öldüğü biliniyor ve dünya çapında bir çocuğun virüsü bir öğretmene verdiğine dair kaydedilen tek bir vaka yok.

Kimin en büyük risk altında olduğunu biliyoruz: çok yaşlılar, çok şişman olanlar, Karayipler ve Asya kökenli insanlar veya diyabet ve akciğer hastalığı gibi altta yatan sorunları olanlar. Ayrıca sağlık ekibimiz hastalığı tedavi etmede ve yönetmede çok daha iyi hale geldi.

Çok uzun zamandır paranoya tarafından yönetiliyoruz. Ancak ekonomik mantık ve saf sağduyu, bir dakika daha böyle kalmamamız gerektiğini söylüyor. Şimdi öncelik, işletmenin motorlarını yeniden başlatmak ve ekonomiyi yeniden inşa etmek olmalı. Hayat her zaman bir risk unsuru içerir ve mantıklı olduğumuz sürece normale dönmemiz ve kendimizi ulusal korkumuzdan kurtarmamız gerekir.

Gerçek şu ki, çoğumuz için son birkaç ay gerçeklikten uzun bir tatil oldu. Ama yaz neredeyse bitmek üzere ve ekonomi yaşam desteğinde. İşe dönme vaktimiz geldi.”

İsveç’te durum böyleymiş. Konu gazeteci olarak alanımızın dışında olduğu için bir yorum yapmam doğru değil. Sadece bilginize sundum, o kadar…
 

Önceki ve Sonraki Yazılar